Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 2, a. 1

Czy istnienie Boga jest bezpośrednio oczywiste

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że istnienie Boga jest bezpośrednio oczywiste. O tych rzeczach bowiem mówimy, że nam są oczywiste, których poznanie tkwi w nas z natury, jak to jest widoczne co do pierwszych zasad. Lecz jak mówi Damascen na początku swojej księgi (De fide orth. I, 3): znajomość istnienia Boga jest w sposób naturalny wlana wszystkim. Zatem oczywistym jest, że Bóg istnieje.

Zarzut drugi. Oprócz tego o tych rzeczach mówimy, że są oczywiste, które poznajemy, jak tylko poznamy ich terminy. To zaś Filozof przypisuje pierwszym zasadom dowodzenia. Gdy bowiem się pozna, co jest całość, a co część, od razu się wie, że każda całość jest większa od swej części. Lecz skoro się tylko zrozumie, co znaczy to imię Bóg, widzi się od razu, że Bóg istnieje. Imię to oznacza bowiem coś, nad co nic większego pomyśleć nie można. Większym zaś jest coś, co jest i w rzeczy i w umyśle, od tego, co jest tylko w umyśle. Skoro więc gdy zrozumie się to imię Bóg, ono od razu istnieje w umyśle, przeto wynika z tego, że istnieje także rzeczywiście. Zatem istnienie Boga jest bezpośrednio oczywiste.

Zarzut trzeci. Oprócz tego jest oczywistym, że istnieje prawda; kto bowiem przeczy istnieniu prawdy, przyznaje, że prawda istnieje, jeśli bowiem prawda nie istnieje, wtedy jest prawdziwym, że prawda nie istnieje. Jeżeli zaś istnieje cokolwiek prawdziwego, to musi istnieć prawda. Lecz Bóg jest samą prawdą (J 14, 6): Jam jest droga, prawda i żywot. Zatem istnienie Boga jest bezpośrednio oczywiste.

Lecz przeciwnie, nikt nie może pomyśleć przeciwieństwa tego, co jest oczywiste, jak to Filozof stwierdza w IV Metaph. i I Poster. co do pierwszych zasad dowodzenia. Lecz można pomyśleć zdanie przeciwne zdaniu: Bóg istnieje; według (Ps 52, 1): Rzekł głupiec w sercu swoim: nie masz Boga. Zatem to, że Bóg istnieje, nie jest rzeczą bezpośrednio oczywistą.

Odpowiadam, że coś może być oczywiste w dwojaki sposób: raz albo oczywiste samo w sobie, chociaż nie dla nas, albo też oczywiste i samo w sobie i dla nas. Jakieś bowiem zdanie przez to jest oczywiste, że orzeczenie mieści się w pojęciu podmiotu, jak np. człowiek jest zwierzęciem, zwierzę bowiem mieści się w pojęciu człowieka. Jeśli więc znanym jest wszystkim co jest podmiot i co orzeczenie, wtedy owo zdanie będzie dla wszystkich oczywiste; jak to jest jasne przy pierwszych zasadach dowodzenia; w nich bowiem terminy są rzeczami wspólnymi, które wszystkim są znane, tak jak byt i niebyt, całość i część itd. Jeśliby zaś komuś było nieznane co jest podmiot i co orzeczenie, wtedy zdanie będzie oczywiste samo w sobie, ale nie dla tych, którzy nie znają znaczenia podmiotu i orzeczenia tego zdania. Stąd zdarza się, jak powiada Boecjusz w księdze de Hebd., że są pewne pojęcia umysłu wspólne i bezpośrednio oczywiste tylko dla uczonych, np. że substancje duchowe nie bytują w przestrzeni. Mówię więc, że to zdanie Bóg istnieje samo przez się jest oczywiste, ponieważ orzeczenie jest tym samym co podmiot; Bóg bowiem jest swoim bytem, jak to później (R. III, § 4) będzie wykazane. Ponieważ jednak nie wiemy czym jest Bóg, to zdanie nie jest oczywiste dla nas, lecz musi być udowodnione przez coś, co jest nam bardziej znane, choć mniej znane co do swej natury, mianowicie przez skutki.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Pojęcie o istnieniu Boga w ogóle i w niejasny sposób tkwi w naszej naturze, mianowicie o ile Bóg jest szczęściem człowieka; człowiek bowiem z natury pragnie szczęścia, a czego z natury pożąda, to musi z natury poznawać. To jednak właściwie nie znaczy poznawać, że Bóg istnieje, tak jak wiedzieć, że ktoś się zbliża, nie znaczy wiedzieć, że to Piotr się zbliża, nawet gdyby zbliżający się był rzeczywiście Piotrem; wielu bowiem wyobraża sobie, że doskonałe dobro człowieka, którym jest szczęście, polega na bogactwach, inni znowu, że na rozkoszach, inni znowu, że jeszcze na czymś innym.

Odpowiedź na drugi zarzut. Ten, kto słyszy to imię Bóg, nie rozumie może, że ono znaczy coś, nad co niepodobna niczego większego pomyśleć, skoro niektórzy uważali, że Bóg jest ciałem. Przyjąwszy wszelako że każdy rozumie, iż to imię Bóg oznacza właśnie to, o czym się mówi, mianowicie to, nad co niepodobna nic większego pomyśleć, to jednak z tego nie wynika, żeby rozumiał, iż to co jest oznaczone przez to imię, istnieje rzeczywiście, lecz, że istnieje tylko w umyśle. Nie można też dalej zarzucać, że istnieje rzeczywiście, chyba, że rzeczywiście coś istnieje, nad co nic większego nie można pomyśleć; a tego właśnie nie przyjmują ci, którzy twierdzą, że Bóg nie istnieje.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Istnienie prawdy w ogóle jest oczywiste, lecz istnienie pierwszej prawdy nie jest oczywiste dla nas.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.