I, q. 71, a. 1
O dziele piątego dnia
Zarzut pierwszy. Następnie należy rozważyć dzieło piątego dnia. I wydaje się, że ono jest opisane niestosownie. Wody bowiem wydają to, do wydania czego wystarcza moc wody. Lecz moc wody nie wystarcza na to, by wydała wszystkie ryby i ptaki, skoro widzimy, że wiele z nich się rodzi z nasienia. Więc nieodpowiednio powiedziano: Niech zaroją się wody rojem istot żyjących, a ptactwo niechaj będzie nad ziemią.
Zarzut drugi. Oprócz tego ryby i ptaki nie tyle powstają z wody, lecz raczej się wydaje, że w składzie ich przeważa raczej ziemia, niż woda, gdyż ich ciała z natury dążą ku ziemi, stąd i na ziemi spoczywają. Nieodpowiednio się więc mówi, że woda wydała ryby i ptaki.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, jak ryby poruszają się w wodzie, tak i ptaki w powietrzu. Jeśli więc woda wydała ryby, to powietrze a nie woda wydało ptaki. Jeśli więc ryby powstały z wód, to ptaki nie powinny były powstać z wód, tylko z powietrza.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, nie wszystkie ryby pływają w wodach, skoro niektóre mają nogi, którymi chodzą po ziemi, jak na przykład foki. Niewystarczająco więc oznacza się powstanie ryb w tych słowach: Niech zaroją się wody rojem istot żyjących.
Zarzut piąty. Oprócz tego zwierzęta lądowe są doskonalsze od ptaków i ryb. Widać to stąd, że mają członki bardziej rozróżnione i doskonalszy sposób rozmnażania się, rodzą bowiem zwierzęta, a ryby i ptaki składają jaja. To co doskonalsze, jest zaś w porządku natury pierwsze. Zatem ryby i ptaki nie powinny były powstać piątego dnia przed zwierzętami lądowymi.
Lecz przeciw temu wystarcza powaga Pisma św.
Odpowiadam, że jak powiedziano powyżej, porządek dzieła ozdoby odpowiada porządkowi dzieła rozróżnienia. Stąd, jak wśród trzech dni poświęconych rozróżnieniu, środkowy, to jest drugi, poświęcony jest rozróżnieniu ciała średniego, to jest wody, tak i spośród trzech dni poświęconych dziełu ozdoby, środkowy, to jest piąty, poświęcony jest ozdobie średniego ciała, przez stworzenie ptaków i ryb. Stąd jak Mojżesz czwartego dnia wymienia ciała świecące i światło, dla oznaczenia, że czwarty dzień odpowiada pierwszemu, w którym mówił, że powstało światło; tak i tego piątego dnia wspomina o wodach i o sklepieniu nieba, by oznaczyć, że piątemu odpowiada dzień drugi.
Lecz należy wiedzieć, że jak co do powstania roślin różne jest zdanie Augustyna i innych autorów, tak też i co do powstania ryb i ptaków. Inni autorzy bowiem mówią, że ryby i ptaki powstały aktualnie piątego dnia, Augustyn zaś mówi w V Super Gen. ad Litt., że piątego dnia z natury wód powstały ryby i ptaki w możności.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Avicenna przyjmował, że wszystkie zwierzęta mogą się zrodzić z jakiegokolwiek zmieszania elementów, nawet drogą natury, bez nasienia. Lecz to wydaje się niesłusznym, natura bowiem określonymi środkami wywołuje swe skutki, stąd to, co z natury rodzi się z nasienia, nie może się z natury narodzić bez nasienia. I dlatego należy inaczej powiedzieć, że w naturalnym rozmnażaniu się zwierząt, które się rodzą z nasienia, pierwiastkiem czynnym jest moc formująca, będąca w nasieniu, u zwierząt zaś, które się rodzą z rozkładu, mocą tą jest moc ciała niebieskiego. Pierwiastkiem zaś materialnym w rozmnażaniu każdego gatunku zwierząt jest jakiś element, lub coś złożonego z elementów. W pierwszym zaś ustanowieniu rzeczy, pierwiastkiem czynnym było Słowo Boże, które z elementów materialnych dało byt zwierzętom, czy to aktualnie, według innych świętych, czy to wirtualnie, według Augustyna. Nie w tym znaczeniu jakoby ziemia lub woda miała w sobie moc wydawania wszystkich zwierząt, jak to przyjął Avicenna, lecz dlatego, że mocą pierwotnie daną elementom mogą wydawać zwierzęta z materii elementów, czy to z nasienia, czy przez działanie gwiazd.
Odpowiedź na drugi zarzut. Można dwojako rozważać ciała ptaków i ryb. Jednym sposobem same w sobie. I wtedy jest konieczne, by w nich przeważał element ziemi; do tego bowiem, by się dokonało wyrównanie zmieszania w ciele zwierzęcia, trzeba, by ilościowo był w nim w obfitości element, który jest mniej czynny, mianowicie ziemia. Lecz gdy rozważymy, że one z natury poruszają się danymi ruchami, mają wtedy pewne podobieństwo do ciał, w których się poruszają. I w ten sposób opisano tu ich powstanie.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Ponieważ zmysły nie dostrzegają powietrza, nie wymienia się go osobno, lecz wraz z innymi rzeczami, częściowo mianowicie wraz z wodą, dlatego że niższe jego części stają się gęstsze od wyziewów wody, częściowo, co do jego wyższej części, wraz z niebem. Ptactwo zaś porusza się w niższej części powietrza i dlatego mówi się, że lata pod sklepieniem nieba, nawet jeśli się przyjmuje sklepienie w znaczeniu powietrza zawierającego chmury. I dlatego przypisuje się wodzie wydanie ptactwa.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Natura przechodzi od jednego krańca do drugiego przez części pośrednie. I dlatego między zwierzętami lądowymi i wodnymi są pewne pośrednie, które mają wspólne cechy z jednymi i drugimi a zalicza się je do tych, z którymi mają więcej wspólnego ze względu na to, że są do nich podobniejsze, nie ze względu na to, co mają wspólnego z tamtymi. By jednak objęte tu były wszystkie ryby, które mają szczególne własności, powiedziawszy „Niech zaroją się wody rojem istot żyjących”, dodaje: I stworzył Bóg wodne potwory wielkie itd.
Odpowiedź na piąty zarzut. Porządek w jakim powstały te zwierzęta, dany jest w stosunku do porządku ciał, które mają ozdabiać, a nie w stosunku do godności samych zwierząt. A jednak gdy chodzi o powstawanie, rozwój postępuje od rzeczy mniej doskonałych do doskonalszych.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.