Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 1, a. 10

Czy Pismo św. pod jednym wyrazem zawiera kilka znaczeń

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Pismo św. pod jednym wyrazem nie ma więcej znaczeń, mianowicie historycznego czyli dosłownego, alegorycznego, tropologicznego czyli moralnego i anagogicznego. Albowiem wielość znaczeń w jednym tekście powoduje zamieszanie i w błąd wprowadza i usuwa siłę dowodzenia; stąd wielość zdań nie daje ścisłego dowodu, lecz staje się źródłem sofizmatów. Pismo św. zaś powinno skutecznie wykazywać prawdę, bez żadnego niebezpieczeństwa błędu. Zatem nie powinno się podawać wielu znaczeń pod jednym wyrażeniem.

Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Augustyn w dziele O pożytku wiary, R. III, że Pismo nazwane Starym Testamentem, podaje czworakie znaczenie; mianowicie odnośnie do historii, etiologii, analogii, alegorii. Wydaje się zaś, że te cztery znaczenia są zupełnie odmienne od czterech wspomnianych poprzednio. Zatem nie wydaje się odpowiednim, by jeden i ten sam wyraz Pisma św. był wykładany według czterech powyższych znaczeń.

Zarzut trzeci. Oprócz tego obok powyższych znaczeń jest jeszcze znaczenie paraboliczne, które tymi czterema znaczeniami nie jest objęte.

Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Grzegorz XX Moralium c. 1: Pismo św. przewyższa wszystkie inne nauki przez sam sposób swego wyrażenia się: ponieważ w jednym i tym samym powiedzeniu, podając fakt, objawia tajemnicę.

Odpowiadam, że autorem Pisma św. jest Bóg, a jest w mocy Jego, aby do tego co chce wyrazić, stosował nie tylko słowa (co i człowiek może uczynić), lecz także rzeczy same. Tak więc, podczas gdy we wszystkich naukach wyrazy oznaczają rzeczy, to jest właściwością tej nauki, że nawet rzeczy same oznaczone przez wyrazy posiadają oprócz tego pewne znaczenie. To pierwsze zatem znaczenie, w którym wyrazy oznaczają rzeczy, odnosi się do pierwszego sensu, mianowicie historycznego czyli dosłownego. Zaś owo znaczenie, w którym rzeczy same oznaczone przez wyrazy oznaczają ponadto coś innego, nazywa się znaczeniem duchowym, które opiera się na dosłownym i z góry je przyjmuje. To zaś znaczenie duchowe jest trojakie. Jak bowiem mówi Apostoł (Hbr 7, 19), prawo stare jest figurą nowego prawa, a znowu prawo nowe, jak mówi Dionizy w Eccl. Hier. c. V. jest figurą przyszłej chwały. W nowym zaś prawie to, co Głowa zdziałała, jest wzorem tego, co my powinniśmy czynić. Zatem o ile rzeczy należące do starego prawa oznaczają rzeczy należące do nowego prawa, mamy znaczenie alegoryczne; o ile zaś to, co się dokonało w Chrystusie, albo w tych rzeczach, które Chrystusa oznaczają, jest znakiem tego co my powinniśmy czynić, wtedy jest znaczenie moralne. O ile zaś oznaczają to, co należy do przyszłej chwały, jest sens anagogiczny. Ponieważ zaś znaczenie dosłowne jest to, które zamierzył autor, autorem zaś Pisma św. jest Bóg, który wszystko równocześnie obejmuje swoim rozumem, nie jest rzeczą nieodpowiednią, aby jak mówi Augustyn XII. Conf., było kilka znaczeń w jednym wyrażeniu Pisma św., nawet według znaczenia dosłownego.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Wielość tych znaczeń nie powoduje dwuznaczności, ani innego gatunku różnorodności, ponieważ jak powiedziano powyżej, znaczenia owe nie pomnażają się przez to, że jeden wyraz oznacza wiele, lecz ponieważ same rzeczy oznaczone przez wyrazy, mogą być znakami innych rzeczy. A stąd nie wynika żadne zamieszanie w Piśmie św., ponieważ wszystkie znaczenia opierają się na jednym, mianowicie dosłownym, i z niego tylko można czerpać dowód, a nie z tych, których się używa alegorycznie, jak powiada Augustyn w liście przeciwko Wincentemu Donatyście (Epist. XCIII, c. 8). Pomimo to nic nie ginie z Pisma św., ponieważ nie ma nic takiego, co by zawarte w znaczeniu duchowym, a konieczne dla wiary, nie było podane także gdzie indziej w Piśmie wyraźnie, w znaczeniu dosłownym.

Odpowiedź na drugi zarzut. Owe trzy, historia, etiologia, analogia należą do jednego znaczenia dosłownego. Jak bowiem wyjaśnia sam Augustyn, historia jest wtedy, gdy się coś po prostu przedkłada; etiologia zaś, gdy się oznacza przyczynę tego, co się powiedziało, jak np. gdy Chrystus Pan podał przyczynę, dlaczego Mojżesz dozwolił porzucać żony, mianowicie z powodu twardości serc żydów, (Mt 19), analogia zaś jest wtedy, gdy się wykazuje, że prawda jednego miejsca Pisma św., nie sprzeciwia się prawdzie innego. Z pomiędzy zaś tych czterech przyjmuje się tylko alegorię za trzy duchowe znaczenia; tak jak Hugo od św. Wiktora (Sacram III. 4) obejmuje w sensie alegorycznym także anagogiczny, przyjmując, w 3. księdze swoich Sentencji tylko trzy znaczenia, mianowicie historyczne alegoryczne i tropologiczne.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Znaczenie paraboliczne mieści się w dosłownym; przez wyrazy bowiem oznacza się coś właściwie, a coś przenośnie. Znaczeniem dosłownym nie jest zaś przenośnia, lecz to, co ona oznacza. Gdy bowiem Pismo św. mówi o ramieniu Boga, to nie jest to w znaczeniu dosłownym, jakoby w Bogu był tego rodzaju członek ciała, lecz to co oznacza ten członek ciała, mianowicie moc działania. Stąd jasnym jest, że w dosłownym znaczeniu Pisma św. nigdy nie może być fałszu.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.