I, q. 10, a. 5
O różnicy między wiekuistością a czasem
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że wiekuistość nie jest czymś innym niż czas. Powiada bowiem Augustyn VIII super Gen. ad litt. że: Bóg porusza stworzenie duchowe poprzez czas. Lecz mówi się, że wiekuistość jest miarą substancji duchowych. Zatem czas nie różni się od wiekuistości.
Zarzut drugi. Oprócz tego do pojęcia czasu należy, że posiada pierwsze i następne; do pojęcia zaś wieczności, że jest cała równocześnie, jak to powiedziano (w par. 1). Lecz wiekuistość nie jest wiecznością, mówi się bowiem (Syr 1, 1), że: mądrość wieczna jest przed wiekami. Zatem nie jest cała równocześnie, lecz ma poprzednie i następne, i w ten sposób jest tym samym co czas.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, jeśli w wiekuistości nie ma poprzedniego i następnego, wynika z tego, że w rzeczach wiekuistych nie różni się teraźniejszość od przeszłości lub przyszłości. Skoro więc nie jest możliwym dla rzeczy wiekuistych, by nie były w przeszłości, wynika stąd, że nie jest możliwe, by nie istniały w przyszłości. A to jest fałszywym, gdyż Bóg może je unicestwić.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, skoro trwanie rzeczy wiekuistych jest nieskończone co do ich przyszłego bytowania, to jeśli wiekuistość jest cała równocześnie, wynika, że coś stworzonego jest nieskończone w czynie, a to jest niemożliwe. Zatem wiekuistość nie różni się od czasu.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiada Boecjusz (De Consolat. lib. III): który rozkazujesz czasowi oddzielić się od wiekuistości.
Odpowiadam, że wiekuistość różni się od czasu i od wieczności, istniejąc jako coś pośredniego między nimi. A różnicę ich niektórzy oznaczają w ten sposób, mówiąc, że wieczność nie ma początku i końca, wiekuistość ma początek, lecz nie ma końca, czas zaś ma początek i koniec. Lecz to jest różnica przypadłościowa, tak jak powyżej powiedziano, ponieważ chociażby rzeczy wiekuiste zawsze istniały i zawsze miały istnieć, jak to niektórzy twierdzą, lub chociażby kiedyś przestały istnieć, co by było możliwym dla Boga, jeszcze wiekuistość różniłaby się od wieczności i czasu.
Inni znowu oznaczają różnicę między tymi trzema w ten sposób, że wieczność nie ma poprzedniego i następnego, czas zaś ma poprzednie i następne z odnawianiem i starzeniem się, wiekuistość ma poprzednie i następne bez odnawiania i starzenia się. Lecz takie zapatrywanie zawiera sprzeczności. Mianowicie to staje się od razu jasnym, gdy się odniesie odnawianie i starzenie się do samej miary. Skoro bowiem to co poprzednie i następne w trwaniu nie może istnieć równocześnie, jeśli wiekuistość posiada poprzednie i następne, musi przy ustępowaniu części poprzedniej na nowo przybyć następna; i w ten sposób będzie odnowa w wiekuistości, tak jak w czasie. Jeśli zaś odniesie się do rzeczy mierzonych, także wyniknie z tego niedorzeczność. Przez to bowiem rzecz czasowa starzeje się z czasem, że ma byt zmienny; a ze zmienności mierzonego wynika poprzednie i następne w mierze, jak to wynika z IV Physic. Jeśli więc samo to, co jest wiekuiste, nie starzeje się, ani się nie odnawia, będzie to dlatego, że byt jego jest niezmienny. Zatem miara jego nie będzie miała poprzedniego i następnego.
Należy zatem powiedzieć, że skoro wieczność jest miarą bytu trwałego, o ile coś odstępuje od trwałości bytu, o tyle odstępuje także od wieczności. Niektóre rzeczy zaś w ten sposób odstępują od trwałości bytu, że byt ich jest podmiotem zmiany, lub polega na zmianie, i tego rodzaju rzeczy mierzą się czasem, tak jak każdy ruch, a także byt wszystkich rzeczy podlegających zepsuciu. Inne zaś mniej odstępują od trwałości bytu, ponieważ byt ich ani nie polega na zmienności, ani nie jest podmiotem zmienności; posiadają jednak zmienność przydaną, albo w czynie albo w możności. Jest to widoczne w ciałach niebieskich, których byt substancjalny jest niezmienny; mają jednak byt niezmienny ze zmiennością co do miejsca. I tak samo jasno widać u aniołów, że mają byt niezmienny ze zmiennością co do wyboru, o ile to do ich natury należy, i ze zmiennością pojęć, uczuć i miejsc swoim sposobem. I dlatego tego rodzaju rzeczy mierzy się wiekuistością, która jest pośrednią między wiecznością a czasem. Byt zaś, który mierzy się wiecznością, ani nie jest zmienny, ani do zmienności dodany. Tak więc czas ma poprzednie i następne, wiekuistość zaś nie ma w sobie poprzedniego i następnego, lecz mogą się z nią łączyć, wieczność zaś nie ma poprzedniego ani następnego, ani się z nimi nie godzi.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Stworzenia duchowe co do uczuć i pojęć, w których jest następstwo, mierzą się czasem. Stąd i Augustyn w tym samym miejscu mówi, że poruszać się poprzez czas, znaczy poruszać się przez uczucia. Co zaś do ich bytu naturalnego, mierzą się wiekuistością. Lecz co do oglądania w chwale, uczestniczą w wieczności.
Odpowiedź na drugi zarzut. Wiekuistość jest cała równocześnie, nie jest jednak wiecznością, ponieważ godzi się z nią poprzednie i następne.
Odpowiedź na trzeci zarzut. W samym bycie anioła rozważanym w sobie nie ma różnicy przeszłego i przyszłego, tylko co do zmian dodanych. Lecz to co mówimy, że anioł jest, lub był lub będzie, różni się odnośnie do rozumienia naszego umysłu, który byt anioła pojmuje za pomocą przyrównania do różnych części czasu. I gdy mówi, że anioł jest lub był, przypuszcza coś, czego przeciwieństwo nie podlega mocy Bożej; gdy zaś mówi, że będzie, jeszcze nic nie przypuszcza. Stąd, absolutnie rozważając, skoro byt i niebyt anioła podlega mocy Bożej, Bóg może uczynić, żeby byt anioła w przyszłości nie istniał, lecz nie może uczynić, żeby go nie było, skoro jest, lub żeby go nie było, gdy zaistniał.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Trwanie wiekuistości jest nieskończone, ponieważ czas go nie kończy. Żeby zaś tak istniało coś stworzonego nieskończonego, co by się nie kończyło czymś innym, nie jest rzeczą niedorzeczną.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.