Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 12, a. 1

Czy jakiś umysł stworzony może widzieć istotność Boga

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że żaden rozum stworzony nie może widzieć istotności Boga. Chryzostom bowiem w homilii na Ewang. św. Jana (Hom. 15), objaśniając to, co powiedziano w (J 1, 18): „Boga żaden nigdy nie widział”, mówi: „Tego, czym jest Bóg, nie tylko prorocy, ale ani aniołowie nie widzieli ani archaniołowie; jakżeby bowiem mogło to, co ma naturę stwarzalną, widzieć to, co jest niestwarzalne?”. Dionizy także (De div. nom.) mówiąc o Bogu powiada: „ani zmysł Go nie może ująć, ani wyobraźnia, ani mniemanie, ani rozum, ani wiedza”.

Zarzut drugi. Oprócz tego każda rzecz nieskończona jako taka jest nieznana. Lecz Bóg jest nieskończony, jak to powyżej wykazano. Zatem Sam w Sobie jest nieznany.

Zarzut trzeci. Oprócz tego rozum stworzony może poznawać tylko rzeczy istniejące; pierwszym bowiem, co podpada pod dostrzeżenie rozumu, jest byt. Lecz Bóg nie jest czymś istniejącym, lecz ponad rzeczy istniejące, jak powiada Dionizy. Zatem nie jest zrozumiały, lecz jest ponad wszelki rozum.

Zarzut czwarty. Oprócz tego musi być jakaś proporcja między poznającym a poznawanym, skoro poznawane jest doskonałością poznającego. Lecz nie ma żadnej proporcji między rozumem stworzonym a Bogiem, ponieważ odległość między nimi jest nieskończona. Zatem rozum stworzony nie może widzieć istotności Boga.

Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano w (1 J 3, 2): „iż go ujrzymy jako jest”.

Odpowiadam, że skoro wszelka rzecz jest poznawalna, o ile jest w czynie, Bóg, który jest czystym czynem bez żadnej przymieszki możności, o ile jest Sam w Sobie, jest najbardziej poznawalny. Lecz co jest w sobie najbardziej poznawalne, nie jest poznawalne dla jakiegoś rozumu z powodu wyższości przedmiotu poznawanego nad rozum; jak np. słońca, które jest najbardziej widzialne, nie może widzieć nietoperz z powodu nadmiaru światła. Rozważając to, niektórzy twierdzili, że żaden rozum stworzony nie może widzieć istotności bożej. Lecz to zdanie nie jest właściwym. Skoro bowiem najwyższe szczęście człowieka polega na najwyższej jego czynności, a tą jest czynność rozumu, jeśliby nigdy rozum stworzony nie mógł widzieć istotności Boga, albo nigdy nie osiągnie szczęścia, albo jego szczęście polegać będzie na czymś innym niż na Bogu. A to jest przeciwnym wierze. W tym właśnie bowiem jest ostateczna doskonałość stworzenia rozumnego, co stanowi początek jego istnienia; o tyle bowiem wszelka rzecz jest doskonałą, o ile dosięga swego początku. Podobnie jest ono także przeciwne rozumowi. W człowieku bowiem tkwi naturalne pragnienie poznania przyczyny, gdy patrzy na skutek; i stąd powstaje w ludziach podziw. Jeśliby więc umysł stworzenia rozumnego nie mógł dosięgnąć pierwszej przyczyny rzeczy, na próżno będzie istniało pragnienie natury. Stąd bezwzględnie należy przyznać, że błogosławieni widzą istotność Boga.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Obydwie powagi mówią o widzeniu zrozumienia. Stąd Dionizy bezpośrednio przed przytoczonymi słowami mówi: dla wszystkich jest On powszechnie niepojęty i nie istnieje Jego obraz zmysłowy itd. A Chryzostom wkrótce po owym miejscu dodaje, że pod widzeniem rozumie on zupełnie pewne rozważanie i rozumienie Ojca, tak wielkie, jak wielkie ma Ojciec o Synu.

Odpowiedź na drugi zarzut. Nieskończone, o ile się je bierze ze strony materii nieudoskonalonej formą, jest nieznanym samym w sobie; wszelkie poznanie bowiem dokonuje się przez formę. Lecz nieskończone, brane ze strony formy materią nieograniczonej, jest samo w sobie najbardziej znanym. Tak zaś Bóg jest nieskończony, a nie pierwszym sposobem, jak to wynika z tego, co powyżej powiedziano (R. 7, par. 1).

Odpowiedź na trzeci zarzut. Nie w ten sposób mówi się o Bogu, że nie istnieje, jakoby w żaden sposób nie istniał, lecz ponieważ jest ponad wszelkim istniejącym, o ile jest Swoim bytem. Stąd nie wynika z tego, jakoby żadnym sposobem nie można Go poznać, lecz że przewyższa wszelkie poznanie; to znaczy, że się Go nie obejmuje.

Odpowiedź na czwarty zarzut. O proporcji mówi się dwojako. Jednym sposobem jest to pewien stosunek jednej ilości do drugiej i według tego podwójne, potrójne i równe są gatunkami proporcji. Drugim sposobem jakikolwiek stosunek jednego do drugiego nazywa się proporcją. I tym sposobem może być proporcja między stworzeniem i Bogiem, o ile w takim stosunku stoi do Niego, jak skutek do przyczyny i jak możność do czynu. I odnośnie do tego umysł stworzony może być proporcjonalny do poznania Boga.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.