I, q. 12, a. 11
Czy może ktoś w tym życiu widzieć istotność Boga
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że może ktoś w tym życiu widzieć istotność Boga. Mówi bowiem Jakub (Rdz 32, 30): „Widziałem Boga twarzą w twarz”. Lecz widzieć twarzą w twarz, to znaczy widzieć istotność, jak to wynika ze słów (1 Kor 13, 12): „Teraz widzimy przez zwierciadło, przez podobieństwo, lecz wtenczas twarzą w twarz”. Zatem można w tym życiu widzieć istotność Boga.
Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Pan o Mojżeszu (Lb 12, 8): „Twarzą bowiem w twarz rozmawiam z nim i jawnie, a nie przez zagadki i figury Pana widzi”. Lecz to znaczy widzieć istotność Boga. Zatem może ktoś w stanie tego życia widzieć istotność Boga.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, to, w czym poznajemy wszystko inne i przez co o innych rzeczach sądzimy, znane jest nam samo w sobie. Lecz wszystko także teraz w Bogu poznajemy. Mówi bowiem Augustyn (XII Conf.): „Jeśli obydwaj widzimy, że prawdą jest, co mówisz, i obydwaj widzimy, że prawdą jest, co ja mówię, gdzież, pytam, to widzimy? Ani ja w tobie, ani ty we mnie, lecz obydwaj w tej nieodmiennej prawdzie, która jest ponad nasze umysły”. Tenże także w księdze De vera religione mówi (cap. 30, 31), że sądzimy o wszystkim według prawdy Bożej; i mówi (XII De Trin. c. 2), że do rozumu należy sądzić o tych rzeczach cielesnych według pojęć niecielesnych i wiecznych; a te gdyby nie były ponad umysł, zaiste nie byłyby nieodmienne. Zatem i w tym życiu samego Boga widzimy.
Zarzut czwarty. Oprócz tego według Augustyna (XII Super Gen. ad litt.), te rzeczy, które są przez swą istotność w duszy, oglądamy widzeniem umysłowym. Lecz widzenie umysłowe odnosi się do rzeczy, które można pojąć rozumem, nie przez jakieś obrazy, lecz przez ich istotności, jak on sam mówi (tamże). Zatem skoro Bóg jest w duszy naszej przez Swą istotność, widzimy Go w Jego istotności.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano (Wj 33, 20): „Nie ujrzy Mnie człowiek, a będzie żyw”. A glosa: „Jak długo się tu żyje życiem śmiertelnym, można widzieć Boga przez jakieś obrazy, lecz przez sam obraz Jego natury nie można”.
Odpowiadam, że człowiek jako taki nie może widzieć istotności Bożej, chyba że go usunięto z tego życia śmiertelnego. A przyczyną tego jest, że tak, jak to powyżej powiedziano (art. 4), sposób poznania idzie za sposobem natury poznającego. Dusza nasza zaś, jak długo w tym życiu żyjemy, ma byt w materii cielesnej, stąd w sposób przyrodzony nie poznaje pewnych rzeczy, chyba te, które mają formę w materii, lub które przez tego rodzaju formę można poznać. Jasnym zaś jest, że nie można poznać istotności Bożej przez natury rzeczy materialnych. Wykazano bowiem powyżej (art. 2), że poznanie Boga przez jakikolwiek obraz stworzony nie jest widzeniem Jego istotności. Niemożliwym jest zatem, by dusza człowieka w tym życiu żyjącego widziała istotność Boga. A znakiem jest tego, że dusza nasza staje się tym zdolniejszą do zrozumienia rzeczy oderwanych, im bardziej odrywa się od rzeczy cielesnych. Stąd w snach i oderwaniu się od zmysłów ciała łatwiej się pojmuje objawienia Boże i przewidywania rzeczy przyszłych. Niemożliwym jest więc, by dusza, jak długo żyje w tym życiu śmiertelnym, podniesiona została aż do najwyższego przedmiotu zrozumiałego, którym jest istotność Boża.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Według Dionizego (IV c. Cael. Hier.) mówi się w Piśmie św., że ktoś widział Boga, o ile powstały jakieś kształty, czy zmysłowe, czy wyobraźni, przedstawiające coś Bożego według jakiegoś podobieństwa. To więc, co mówi Jakub: „Widziałem Boga twarzą w twarz”, należy odnieść nie do samej istotności Bożej, lecz do kształtu, w którym przedstawiano Boga. I to samo należy do pewnej znamienitości proroctwa, iż się widzi osobę Boga mówiącego, chociaż w widzeniu wyobraźni, jak to uwidoczni się później, gdy będziemy mówić o stopniach proroctwa. Albo też mówi to Jakub celem uwidocznienia pewnej wyższego stopnia kontemplacji umysłowej ponad stan zwykły.
Odpowiedź na drugi zarzut. Jak Bóg sprawia coś w sposób nadprzyrodzony cudownie w rzeczach materialnych, tak również wyniósł w sposób nadprzyrodzony i z pominięciem porządku zwyczajnego umysły niektórych żyjących w tym ciele, lecz nie używających zmysłów ciała, aż do widzenia swojej istotności, jak mówi Augustyn (XII Super Gen. ad litt. i w księdze De vid. Deum) o Mojżeszu, który był nauczycielem Żydów, i o Pawle, który był nauczycielem pogan. I o tym będzie mowa obszerniej, gdy będziemy rozprawiali o zachwycie.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Mówi się, że wszystkie rzeczy widzimy w Bogu i wedle Niego o wszystkich sądzimy, o ile przez uczestnictwo w Jego świetle poznajemy wszystko i rozsądzamy. Albowiem i samo światło przyrodzone rozumu jest pewnego rodzaju uczestnictwem w świetle Bożym. Tak jak mówi się również, że wszystkie rzeczy zmysłowe widzimy i rozsądzamy w słońcu, to jest za pomocą światła słonecznego. Stąd mówi Augustyn (I Soliloq. c. 8): „Nie możemy używać widoku nauk, jak tylko wtedy, gdy je oświeca, jak gdyby jakieś ich własne słońce, mianowicie Bóg”. Jak tedy, by widzieć coś zmysłami, nie ma potrzeby, by widziało się substancję słońca, tak by widzieć coś rozumem, nie ma potrzeby, by widziało się istotność Boga.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Widzenie umysłowe obejmuje te rzeczy, które znajdują się w duszy przez swą istotność, tak jak rzeczy poznawalne znajdują się w rozumie. W ten sposób jednak Bóg jest w duszy błogosławionych, nie zaś w duszy naszej; lecz przez obecność i istotność, i potęgę.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.