Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 12, a. 4

Czy jakiś umysł stworzony może widzieć istotność Boga za pomocą swych władz przyrodzonych

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że jakiś umysł stworzony może widzieć istotność Boga za pomocą swych władz przyrodzonych. Mówi bowiem Dionizy w (De div. nom. cap. 4), że anioł jest zwierciadłem czystym, niezmiernie jasnym, przyjmującym całą, jeśli się tak godzi powiedzieć, piękność Boga. Lecz każdą rzecz się widzi, gdy się widzi jej obraz w zwierciedle. Skoro tedy anioł za pomocą swych władz przyrodzonych rozumie siebie samego, wydaje się, że także władzami swymi przyrodzonymi rozumie istotność bożą.

Zarzut drugi. Oprócz tego to, co jest najbardziej widzialne, staje się mniej widzialnym dla nas z powodu ułomności naszego wzroku, czy to cielesnego, czy umysłowego. Lecz umysł anioła nie może być podległym żadnemu brakowi. Skoro więc Bóg sam w sobie jest najbardziej zrozumiały, wydaje się, że jest najbardziej zrozumiały dla anioła. Jeśli więc może zrozumieć inne rzeczy zrozumiałe przyrodzonymi swymi władzami, o wiele łatwiej może rozumieć Boga.

Zarzut trzeci. Oprócz tego zmysł ciała nie może być podniesionym do zrozumienia substancji bezcielesnej, gdyż ona jest ponad jego naturę. Jeśli więc widzenie istotności Boga jest ponad naturę jakiegokolwiek umysłu stworzonego, wydaje się, że żaden umysł stworzony nie może dojść do widzenia istotności bożej; a to jest błędnym, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano (par. 1). Wydaje się tedy, że widzenie istotności Boga jest naturalnym dla umysłu stworzonego.

Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano w (Rz 6, 23): „Łaska boża żywot wieczny”. Lecz życie wieczne polega na widzeniu bożej istotności, według owych słów (J 17, 3): „Ten jest żywot wieczny, aby poznali Ciebie samego Boga prawdziwego” itd. Zatem widzenie bożej istotności możliwym jest dla stworzonego umysłu przez łaskę, nie przez naturę.

Odpowiadam, że jest rzeczą niemożliwą, by jakiś umysł stworzony widział istotność bożą za pomocą swych władz przyrodzonych. Poznanie bowiem zdarza się o tyle, o ile rzecz poznana jest w poznającym. Rzecz zaś poznana jest w poznającym odpowiednio do sposobu poznającego. Stąd poznanie jakiegokolwiek poznającego jest wedle sposobu jego natury. Jeżeli tedy sposób bytowania jakiejś rzeczy poznanej wyższy jest ponad sposób natury poznającego, musi poznanie tej rzeczy być ponad naturę tego poznającego. Sposób zaś bytowania rzeczy jest wieloraki. Są bowiem pewne rzeczy, których natura ma byt tylko w tej materii wyosobnionej: i tego rodzaju rzeczami są wszystkie rzeczy cielesne. Inne znowu są rzeczy, których natury bytują oddzielnie substancjalnie, a nie w jakiejś materii, jednak nie są one swym bytem, lecz są posiadającymi byt; i takimi są substancje bezcielesne, które nazywamy aniołami. Sam zaś tylko Bóg posiada swoisty sposób bytowania, że On jest Swoim bytem, istniejącym substancjalnie. Poznawać przeto te rzeczy, które mają byt tylko w materii wyosobnionej, jest nam naturalnym, ponieważ dusza nasza, przez którą poznajemy, jest formą jakiejś materii. A dusza ta ma dwie władze poznawcze. Jedną, która jest czynem jakiegoś narządu cielesnego. I dla niego jest naturalnym poznawanie rzeczy, o ile są w materii wyosobnionej; stąd zmysł poznaje tylko rzeczy poszczególne. Drugą zaś władzą poznawczą duszy jest rozum, który nie jest czynem jakiegoś narządu cielesnego. Stąd jest nam przyrodzonym poznawać przez rozum takie natury, które mają wprawdzie byt tylko w materii wyosobnionej, jednak nie o ile są w materii wyosobnionej, lecz o ile się je od niej odrywa przez rozważanie umysłu. Stąd przez rozum możemy poznać tego rodzaju rzeczy jako powszechne, co przechodzi zdolność zmysłu. Dla umysłu zaś anielskiego jest rzeczą przyrodzoną poznawać natury istniejące nie w materii. To zaś jest ponad własność przyrodzoną umysłu duszy ludzkiej, odnośnie do obecnego stanu życia, w którym połączona jest z ciałem. Pozostaje zatem, że poznanie samego bytu istniejącego substancjalnie jest rzeczą przyrodzoną samemu umysłowi bożemu i że jest ponad zdolność przyrodzoną jakiegokolwiek umysłu stworzonego; albowiem żadne stworzenie nie jest swym bytem, lecz ma byt przez uczestnictwo. Nie może więc umysł stworzony widzieć istotności Boga, jak tylko o tyle, o ile Bóg łączy się przez łaskę Swoją z umysłem stworzonym, jako coś dla umysłu dostępnego.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Ten sposób poznawania Boga jest naturalny dla anioła, mianowicie, że Go poznaje przez Jego obraz, przejawiający się w samym aniele. Lecz poznawać Boga przez jakiś obraz stworzony, nie znaczy poznawać istotność Boga, jak to powyżej (par. 2) wykazano. Stąd nie wynika, by anioł przez swe władze przyrodzone mógł poznawać istotność Boga.

Odpowiedź na drugi zarzut. Umysł anioła nie ma braku, jeśli brak bierze się w znaczeniu czegoś pozbawiającego; mianowicie, by nie miał czegoś, co powinien posiadać. Jeśli zaś bierze się w znaczeniu przeczącym, to w ten sposób we wszelkim stworzeniu w porównaniu z Bogiem znachodzą się niedostatki, skoro nie posiada ono tej najwyższej doskonałości, która znajduje się w Bogu.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Zmysłu wzroku, ponieważ jest całkowicie materialny, w żaden sposób nie można podnieść do czegoś niematerialnego. Lecz umysł nasz, lub anielski, ponieważ z natury podniesiony jest w pewien sposób ponad materię, może przez łaskę być podniesionym ponad swą naturę do czegoś wyższego. Dowodem tego jest, że wzrok żadną miarą nie może w sposób oderwany doznać tego, co poznaje w sposób rzeczowy; w żaden bowiem sposób nie może dostrzec natury, jak tylko jako tę naturę szczegółową. Lecz umysł nasz może rozważać w sposób oderwany, co poznaje w sposób rzeczowy. Chociaż bowiem poznaje rzeczy mające formę w materii, jednak rozkłada to, co złożone, na jedno i drugie, i rozważa samą formę jako taką. I podobnie umysł anioła, chociaż dla niego jest przyrodzonym poznawanie bytu rzeczowego w jakiejś naturze, to jednak może umysłem odosobnić sam byt, gdy poznaje, że czymś innym jest ta rzecz sama, a czymś innym jej byt. I dlatego skoro umysł stworzony przez swą naturę zdolny jest ujmować formę rzeczową i byt rzeczowy w oderwaniu, sposobem pewnego rozkładania, może przez łaskę być podniesionym do poznania substancji istniejącej oddzielnie i bytu oddzielnego, istniejącego substancjalnie.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.