I, q. 13, a. 12
Czy można tworzyć zdania twierdzące o Bogu
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie można tworzyć zdań twierdzących o Bogu. Mówi bowiem Dionizy II cap. Cael. Hier., że przeczenia o Bogu są prawdziwe, twierdzenia zaś nieścisłe.
Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Boecjusz w księdze de Trin. Cap. II., że forma pojedyncza nie może być podmiotem. Lecz Bóg jest najbardziej formą pojedynczą jak to powyżej wykazano (R. III, par. 7). Zatem nie może być podmiotem. Lecz wszystko to, o czym się tworzy zdanie twierdzące, przyjmuje się jako podmiot. Zatem nie można tworzyć o Bogu zdania twierdzącego.
Zarzut trzeci. Oprócz tego każdy umysł rozumiejący rzecz inaczej niż ona jest, jest fałszywy. Lecz Bóg ma byt bez żadnego złożenia, jak to powyżej wykazano (tamże). Skoro więc każdy umysł twierdzący, pojmuje coś jako złożone, wydaje się, że nie można prawdziwie tworzyć zdania twierdzącego o Bogu.
Lecz przeciwnym temu jest, że we wierze nie ma fałszu. Lecz niektóre twierdzące zdania podlegają wierze, jak na przykład, że Bóg jest troisty i jeden, i że jest wszechmocny. Zatem można tworzyć o Bogu zdania twierdzące.
Odpowiadam, że można prawdziwie tworzyć zdania twierdzące o Bogu. Do wykazania tego należy wiedzieć, że w każdym prawdziwym zdaniu twierdzącym musi orzeczenie i podmiot oznaczać jakimś sposobem to samo rzeczowo a coś różnego pojęciowo. A to jest jasnym tak w zdaniach, które mają orzeczenie przypadłościowe, jak w tych, które mają orzeczenie substancjalne. Jasnym jest bowiem, że człowiek i biały są tym samym co do podmiotu a różnią się pojęciowo; inne jest bowiem pojęcie człowieka a inne pojęcie białego. I podobnie gdy mówię człowiek jest zwierzęciem; to samo bowiem, co jest człowiekiem, jest prawdziwie zwierzęciem; w tym samym bowiem podłożu jest natura i zmysłowa, od której nazywa się zwierzęciem i rozumna, od której nazywa się człowiekiem. Stąd tu także orzeczenie i podmiot są tym samym co do podłoża, a różnym co do pojęcia. Lecz i w zdaniach, których ta sama rzecz orzeka się o sobie samej, znachodzimy w pewien sposób to samo; o ile umysł to, co zakłada ze strony podmiotu, przeciąga na stronę podłoża, co zaś zakłada ze strony orzeczenia, przeciąga do natury formy, istniejącej w podłożu, i według tego się mówi, że orzeczenia bierze się formalnie, a podmioty materialnie. Tej różności zaś, która jest pojęciowa, odpowiada wielość orzeczenia i podmiotu; tożsamość zaś rzeczy oznacza umysł przez samo złożenie. Bóg zaś, rozważany w sobie, jest zupełnie jeden i pojedynczy; lecz umysł nasz poznaje Go według różnych pojęć, dlatego, że nie może Go widzieć tak, jak jest sam w sobie. Lecz choć pojmuje Go pod różnymi pojęciami, poznaje jednak, że wszystkim jego pojęciom odpowiada jedna i ta sama rzecz pojedyncza. Zatem tę wielość, która jest pojęciowa, przedstawia przez wielość orzeczenia i podmiotu; jedność zaś przedstawia umysł przez złożenie.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Dionizy mówi, że twierdzenia o Bogu są nieścisłe, lub nieodpowiednie według innego tłumaczenia, o ile żadne imię Bogu nie odpowiada według sposobu oznaczenia, jak to powyżej powiedziano (par. 3).
Odpowiedź na drugi zarzut. Umysł nasz nie może ujmować form pojedynczych, istniejących oddzielnie, według tego jak same w sobie istnieją; lecz ujmuje je na sposób rzeczy złożonych, w których jest coś jako podmiot i jest coś, co w nich tkwi. I dlatego ujmuje formę pojedynczą w pojęciu podmiotu i coś jej przypisuje.
Odpowiedź na trzeci zarzut. To zdanie umysł rozumiejący rzecz inaczej, niż ona jest, jest fałszywy, bierze się dwojako; stąd, iż ten przysłówek inaczej może określać to słowo rozumie ze strony rzeczy rozumianej, lub ze strony rozumiejącego. Jeśli ze strony rzeczy rozumianej, w ten sposób zdanie jest prawdziwe i znaczenie jest: każdy umysł, który rozumie, że rzecz jest inaczej, niż jest, jest fałszywy. Lecz to nie odnosi się do tego zagadnienia; gdyż umysł nasz tworząc zdanie o Bogu, nie mówi, że On jest złożony, lecz pojedynczy. Jeśli zaś ze strony rozumiejącego, w ten sposób zdanie jest fałszywe. Inny bowiem jest sposób umysłu w rozumieniu, niż rzeczy w bytowaniu. Jasnym jest bowiem, że umysł nasz rzeczy materialne poniżej niego istniejące, rozumie niematerialnie, nie jakoby rozumiał, że one są niematerialne, lecz ma niematerialny sposób rozumienia. I podobnie, gdy rozumie rzeczy pojedyncze, które są ponad nim, rozumie je według swego sposobu, mianowicie w sposób złożony; jednak nie tak, by rozumiał, że one są złożone. I w ten sposób umysł nasz nie jest fałszywy, tworząc złożenia w pojęciach o Bogu.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.