Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 14, a. 13

Czy wiedza Boga obejmuje rzeczy mogące się zdarzyć w przyszłości

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że wiedza Boga nie obejmuje rzeczy mogących się zdarzyć w przyszłości. Z przyczyny bowiem koniecznej wynika konieczny skutek. Lecz wiedza Boga jest przyczyną rzeczy poznanych, jak powyżej wykazano (art. 8). Skoro więc ona jest konieczna, wynika, że rzeczy przez Niego poznane są konieczne. Zatem wiedza Boga nie obejmuje rzeczy mogących się zdarzyć.

Zarzut drugi. Oprócz tego, w każdym zdaniu warunkowym, w którym poprzednik jest absolutnie konieczny, następnik jest konieczny absolutnie. Tak bowiem ma się poprzednik do następnika, jak zasady do wniosku; z zasad zaś koniecznych wynika wniosek tylko konieczny, jak się dowodzi w I Poster. Lecz to jest prawdziwe zdanie warunkowe: Jeśli Bóg wiedział, że ta rzecz się stanie, ona się stanie, gdyż wiedza Boga obejmuje tylko rzeczy prawdziwe. Poprzednik zaś tego zdania warunkowego jest absolutnie konieczny, zarówno dlatego, że jest wieczny, jak i dlatego, że jest wyrażony w czasie przeszłym. Zatem i następnik jest absolutnie konieczny. Zatem koniecznym jest wszystko co Bóg wie. I w ten sposób wiedza Boga nie obejmuje rzeczy mogących się zdarzyć.

Zarzut trzeci. Oprócz tego koniecznym jest, by istniało wszystko co Bóg wie; ponieważ nawet wszystko co my znamy, musi istnieć, a przecież wiedza Boga jest pewniejsza od naszej wiedzy. Lecz żadna rzecz mogąca się zdarzyć w przyszłości nie musi istnieć. Zatem Bóg nie zna żadnej rzeczy mogącej się zdarzyć w przyszłości.

Lecz przeciwnym temu jest co powiedziano w Psalmie (Ps 33, 15): Który uformował każde z osobna serca ich, który rozumie wszystkie ich sprawy, mianowicie ludzi. Lecz czyny ludzkie są rzeczami, które mogą się zdarzyć, jako podległe wolnej woli. Zatem Bóg zna rzeczy mogące się zdarzyć w przyszłości.

Odpowiadam, że skoro powyżej wykazano (art. 9), że Bóg zna wszystkie rzeczy, nietylko te, które są w czynie, lecz także te, które są w możności, Jego lub stworzenia, z tych zaś niektóre są rzeczami mogącymi się nam zdarzyć w przyszłości, wynika stąd, że Bóg zna rzeczy mogące się zdarzyć w przyszłości. Aby to pokazać, należy rozważyć, że coś co może się zdarzyć, można brać dwojako. Jednym sposobem samo w sobie, o ile jest już w czynie. I w ten sposób nie uważa się go za przyszłe, lecz za teraźniejsze, ani jako mogące się przydarzyć lub nie przydarzyć, lecz jako skierowane do jednego. I z tego powodu może podlegać nieomylnie poznaniu pewnemu, na przykład zmysłowi wzroku, jak na przykład gdy widzę, że Sokrates siedzi. Drugim sposobem można rozważać rzecz mogącą się zdarzyć tak, jak jest w swojej przyczynie. I w ten sposób rozważa się ją jako przyszłą i jako mogącą się zdarzyć nie skierowaną jeszcze do jednego; gdyż przyczyna przypadkowa w jednakim stosunku stoi do obu przeciwnych skutków. I w ten sposób coś mogące się zdarzyć nie podpada pod jakieś pewne poznanie. Stąd ktokolwiek zna skutek przypadkowy tylko w jego przyczynie, ma o nim tylko poznanie oparte na przypuszczeniu. Bóg zaś zna wszystkie rzeczy mogące się zdarzyć nietylko o ile są w swych przyczynach, lecz także, o ile każda z nich jest w czynie sama w sobie. I choć rzeczy mogące się zdarzyć następują w czynie jedne po drugich, to jednak Bóg nie poznaje ich jedne po drugich, jak są w swym bycie, tak jak my, lecz równocześnie. Ponieważ poznanie Jego mierzy się wiecznością, podobnie jak Jego byt, wieczność zaś, istniejąc cała równocześnie obejmuje cały czas, jak powiedziano powyżej (P. 10, art. 2). Stąd wszystkie rzeczy, które są w czasie, są dla Boga odwiecznie obecne, nietylko z tego względu, że idee rzeczy są w Nim obecne, jak to niektórzy mówią; lecz ponieważ wejrzenie Jego wiecznie wznosi się nad wszystkimi rzeczami, tak jak są w swej teraźniejszości. Stąd jest jasnym, że Bóg poznaje nieomylnie rzeczy mogące się zdarzyć, o ile one podlegają boskiemu wejrzeniu w swej teraźniejszości; a jednak one są rzeczami mogącymi się zdarzyć w przyszłości, gdy się je przyrówna do ich bezpośrednich przyczyn.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Chociaż najwyższa przyczyna jest konieczna, jednak skutek może być przypadkowy z powodu najbliższej przyczyny przypadkowej; jak kiełkowanie rośliny jest przypadkowe dla przypadkowości najbliższej przyczyny, choć ruch słońca, który jest pierwszą przyczyną, jest konieczny. I podobnie rzeczy, które Bóg zna, są przypadkowe z powodu przyczyn najbliższych, chociaż wiedza Boga, która jest przyczyną pierwszą, jest konieczna.

Odpowiedź na drugi zarzut. Niektórzy mówią, że ten poprzednik „Bóg wiedział, że ta rzecz mogąca się zdarzyć, zdarzy się” nie jest konieczny, ale przypadkowy; ponieważ, choć jest przeszły, jednak wprowadza stosunek do przyszłości. Lecz to nie odsuwa od niego konieczności; gdyż to, co miało stosunek do przyszłości, musiało go było mieć, chociaż nawet czasem przyszłość nie następuje. Inni zaś mówią, że ten poprzednik jest przypadkowy, ponieważ jest złożony z koniecznego i przypadkowego, tak jak to zdanie jest przypadkowe, Sokrates jest białym człowiekiem. Lecz to także nic nie znaczy. Gdy się bowiem mówi, że Bóg wiedział, iż ta rzecz mogąca się zdarzyć, zdarzy się, kładzie się mogąca się zdarzyć tylko jako materię wyrazu, a nie jako główną część zdania. Stąd przypadkowość jej lub konieczność nie ma żadnego na to wpływu, by zdanie było konieczne, lub przypadkowe, prawdziwe, lub fałszywe. Tak bowiem może być prawdą, że ja powiedziałem, iż człowiek jest osłem, jak powiedziałem, iż Sokrates biega, lub, że Bóg istnieje i to samo odnosi się do czegoś koniecznego i przypadkowego. I stąd należy powiedzieć, że poprzednik jest absolutnie konieczny. Z tego jednak nie wynika, iż jak niektórzy mówią, następnik był absolutnie konieczny, dlatego, że poprzednik jest dalszą przyczyną następnika, który z powodu przyczyny bezpośredniej jest przypadkowy. Lecz to nic nie znaczy. Byłoby bowiem fałszywym zdanie warunkowe, którego poprzednik byłby dalszą przyczyną konieczną a następnik skutkiem przypadkowym; jak na przykład, gdybym powiedział jeśli słońce się porusza, trawa będzie rosła. I dlatego należy inaczej powiedzieć, że gdy w poprzedniku kładzie się coś należącego do działania duszy, należy przyjąć następnik nie według bytu, który ma sam w sobie, lecz według tego, który jest w duszy; inny bowiem jest byt rzeczy samej w sobie, a inny byt w duszy. Jak na przykład, jeśli mówię jeśli dusza coś rozumie, jest ono niematerialne, należy rozumieć, że ono jest niematerialne, o ile jest w umyśle, nie o ile jest samo w sobie. I podobnie gdy powiem, jeśli Bóg coś wiedział, ono się stanie, następnik należy rozumieć o ile podlega wiedzy bożej, mianowicie o ile jest w teraźniejszości. I ten sposób jest konieczny, tak samo jak i poprzednik, ponieważ wszelka rzecz, która istnieje, jak długo istnieje, musi koniecznie istnieć, jak mówi się w Periherm.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Te rzeczy, które stają się czynem w czasie, poznajemy w czasie jedne po drugich, lecz Bóg w wieczności, która jest ponad czasem. Stąd dla nas, ponieważ poznajemy rzeczy mogące się zdarzyć w przyszłości, o ile one są takimi, nie mogą być pewne, lecz tylko dla Boga, którego rozumienie jest w wieczności, ponad czasem. Tak jak ktoś, kto idzie drogą, nie widzi tych, którzy za nim idą, lecz ten, który z jakiejś wysokości patrzy na całą drogę, równocześnie widzi wszystkich idących drogą. I dlatego to co my poznajemy, musi być konieczne także odnośnie do tego, czym jest samo w sobie, gdyż nie możemy poznawać tych rzeczy, które same w sobie są rzeczami mogącymi się zdarzyć w przyszłości. Lecz te rzeczy, które zna Bóg, muszą być konieczne według sposobu, którym podlegają wiedzy Boga, jak to powiedziano (w odpowiedzi na pierwszy zarzut), nie zaś absolutnie, odnośnie do tego jak się je rozważa we właściwych przyczynach. Stąd zwykło się rozróżniać to zdanie wszystko o czym Bóg wie, musi koniecznie istnieć. Może bowiem odnosić się do rzeczy, albo do twierdzenia. Jeśli rozumie się o rzeczy, jest rozdzielne i fałszywe, a sens jest, wszelka rzecz o której Bóg wie, jest konieczna. Lub można rozumieć o twierdzeniu, i w ten sposób jest złożone i prawdziwe, a sens jest, to zdanie, że to o czym Bóg wie, istnieje, jest konieczne. Lecz nastają niektórzy dalej, mówiąc, że to rozróżnienie zachodzi w formach, które mogą być oddzielone od podmiotu; na przykład gdybym powiedział białe może być czarnym. To zaś fałszywe jest o twierdzeniu, a o rzeczy jest prawdziwe; rzecz bowiem, która jest biała, może być czarna, lecz to twierdzenie, że białe jest czarnym, nigdy nie może być prawdziwym. W formach zaś, które nie mogą być oddzielone od podmiotu, nie stosuje się powyższe rozróżnienie, jak gdybym powiedział kruk czarny może być biały, ponieważ w każdym znaczeniu jest fałszywe. Byt zaś o którym Bóg wie, jest nieoddzielny od rzeczy; gdyż to co Bóg wie, nie może być nieznane. Ten zarzut zaś byłby słuszny, gdyby to o czym mówię, że jest znanym, wprowadzało jakieś stosunki tkwiące w podmiocie. Lecz skoro wprowadza czyn wiedzącego, można samej rzeczy znanej, chociaż zawsze była znaną, coś przypisać jako samej w sobie, czego się jej nie przypisuje, o ile ona podpada obecnie pod czyn wiedzy; jak na przykład byt materialny przypisuje się kamieniowi jako takiemu, czego mu się nie przypisuje, o ile jest poznawalny.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.