I, q. 14, a. 12
Czy Bóg może poznawać rzeczy nieskończone
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg nie może poznawać rzeczy nieskończonych. Nieskończone bowiem, o ile jest nieskończone, jest nieznane; gdyż nieskończone jest to, co tym, którzy z niego coś biorą, zawsze jeszcze coś pozostawia do wzięcia, jak to powiedziano w III Physic. Augustyn także mówi XII De Civ. Dei, że co jest objęte wiedzą, ograniczone jest obejmowaniem wiedzącego. Lecz rzeczy nieskończone nie mogą być ograniczone. Zatem nie mogą być objęte wiedzą Boga.
Zarzut drugi. Jeśliby się powiedziało, że te rzeczy, które w sobie są nieskończone, dla wiedzy Boga są skończone, można przeciw temu powiedzieć: w pojęciu nieskończonego leży to, że nie można poprzez nie przejść; a skończonego, że można poprzez nie przejść, jak to powiedziano w III Physic. Lecz przez nieskończone nie można przejść ani czymś skończonym, ani czymś nieskończonym, jak dowiedziono w VI Phys. Zatem nieskończone nie może być ograniczone skończonym, ani także nieskończonym. I w ten sposób rzeczy nieskończone nie mogą być skończone dla wiedzy bożej, która jest nieskończona.
Zarzut trzeci. Oprócz tego wiedza Boga jest miarą tych rzeczy, które zna. Lecz sprzeciwia się to pojęciu nieskończonego, by było mierzone. Zatem Bóg nie może znać rzeczy nieskończonych.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn XII De Civ. Dei: Chociaż nie można zliczyć liczb nieskończonych, nie są one jednak niepojęte dla Tego, którego wiedzy nie można przeliczyć.
Odpowiadam, że skoro Bóg zna nie tylko te rzeczy, które są w czynie, lecz także te rzeczy, które są w możności, albo Jego, albo stworzenia, jak to wykazano (par. 2), o tych zaś wiadomo, że są nieskończone, koniecznie trzeba powiedzieć, że Bóg zna rzeczy nieskończone. A chociaż wiedza przez widzenie, która ma za przedmiot tylko te rzeczy, które są, albo były, albo będą, nie obejmuje rzeczy nieskończonych, jak niektórzy powiadają, skoro nie przyjmujemy, że świat istniał odwiecznie, ani też, że rodzenie i ruch będą trwać wiecznie, tak by osobniki mnożyły się w nieskończoność, jednak gdy się to lepiej rozważy, należy powiedzieć, że Bóg zna także rzeczy nieskończone wiedzą widzenia. Bóg zna bowiem także myśli i poruszenia serc, które w nieskończoność się będą mnożyły, skoro stworzenia rozumne istnieć będą bez końca.
Powód zaś tego jest, że poznanie jakiegokolwiek poznającego rozciąga się tak daleko, jak forma, która jest podstawą poznania. Obraz zmysłowy bowiem, który jest w zmyśle, jest podobieństwem tylko jednego osobnika. Stąd można przezeń poznać tylko jednego osobnika. Idea poznawcza zaś naszego umysłu jest podobieństwem rzeczy odnośnie do natury gatunku, w której może uczestniczyć nieskończona ilość rzeczy poszczególnych. Stąd nasz umysł przez ideę poznawczą człowieka poznaje niejako nieskończoną ilość ludzi. Jednak nie o ile się między sobą różnią, lecz o ile uczestniczą w naturze gatunku; dlatego, że idea poznawcza naszego umysłu nie jest podobieństwem ludzi odnośnie do pierwiastków wyosabniających, lecz tylko co do pierwiastków gatunku. Istotność zaś boża, przez którą umysł boży rozumie, jest wystarczającym podobieństwem wszystkiego, co jest lub być może, nie tylko odnośnie do wspólnych pierwiastków, lecz także odnośnie do pierwiastków swoistych czemukolwiek, jak to wykazano (par. poprzedni). Stąd wynika że wiedza boża rozciąga się do nieskończonej ilości przedmiotów, także odnośnie do tego, czym się od siebie różnią.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Według Filozofa w I Physic, pojęcie nieskończonego odnosi się do ilości. Do pojęcia ilości zaś należy porządek części. Poznać więc nieskończone wedle sposobu nieskończonego, znaczy poznać część po części. I w żaden sposób nie może się zdobyć poznania czegoś nieskończonego, jakąkolwiek bowiem ilość części się weźmie, zawsze pozostanie coś do wzięcia. Bóg zaś nie w ten sposób poznaje nieskończone, lub nieskończoną ilość przedmiotów, jakby wyliczając część po części, skoro poznaje wszystko równocześnie, nie jedno po drugiem jak to powyżej (par. 7) powiedziano. Stąd nic nie przeszkadza, by poznawał rzeczy nieskończone.
Odpowiedź na drugi zarzut. Przejście wprowadza pewne następstwo w częściach; i stąd pochodzi, że czegoś nieskończonego nie można przejść ani skończonym, ani nieskończonym. Lecz do pojęcia zrozumienia wystarcza zrównanie, gdyż mówimy, że coś jest zrozumiane, gdy nie pozostaje nic poza rozumiejącym. Stąd nie sprzeciwia się pojęciu nieskończonego, by było zrozumiane przez nieskończone. I tak, to co samo w sobie jest nieskończone, można nazwać skończonym dla wiedzy Boga, o ile jest zrozumiane; jednak nie jakoby je można przejść.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Wiedza Boga jest miarą rzeczy, nie ilościową, tej bowiem miary brak rzeczom nieskończonym, lecz ponieważ mierzy istotność i prawdę rzeczy. Każda rzecz bowiem o tyle posiada prawdę swej natury, o ile naśladuje wiedzę Boga, tak jak rzecz zrobiona, o ile odpowiada sztuce. Przyjąwszy zaś, że istniałyby w czynie rzeczy nieskończone co do liczby, na przykład nieskończona ilość ludzi, lub co do ilości ciągłej, jak na przykład, gdyby było powietrze nieskończone, jak przyjmowali niektórzy starożytni, to jednak jest jasnym, żeby miały byt określony i ograniczony, gdyż byt ich byłby ograniczony do pewnych określonych natur. Stąd dałyby się mierzyć odnośnie do wiedzy Boga.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.