Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 14, a. 16

Czy Bóg ma o rzeczach wiedzę spekulatywną

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg nie ma o rzeczach wiedzy spekulatywnej. Wiedza Boga jest bowiem przyczyną rzeczy, jak to powyżej (art. 8) wykazano. Lecz wiedza spekulatywna nie jest przyczyną rzeczy poznanych. Zatem wiedza Boga nie jest spekulatywna.

Zarzut drugi. Oprócz tego wiedzy spekulatywnej nabywa się przez oderwanie; a to nie jest właściwością wiedzy bożej. Zatem wiedza boża nie jest spekulatywna.

Lecz przeciwnie. Należy Bogu przypisywać wszystko co jest szlachetniejsze. Lecz wiedza spekulatywna jest szlachetniejsza od praktycznej jak to widać u Filozofa na początku Metaph. Zatem Bóg ma o rzeczach wiedzę spekulatywną.

Odpowiadam, że są wiedze tylko spekulatywne, inne tylko praktyczne, inne zaś pod pewnym względem spekulatywne a pod pewnym względem praktyczne. Celem uwidocznienia tego należy wiedzieć, że można nazwać jakąś wiedzę spekulatywną w trojaki sposób. Po pierwsze od strony rzeczy znanych, których wykonanie nie zależy od wiedzącego, jak na przykład jest wiedza ludzka o rzeczach przyrodzonych lub boskich. Po drugie odnośnie do sposobu poznania, jak na przykład gdy budowniczy myśli o domu, określając i rozdzielając i rozważając w ogólności jego przymioty. To zaś znaczy rozważać spekulatywnie coś, co można uczynić, a nie o ile można je uczynić. Wtedy bowiem mówimy, że coś można uczynić, gdy można zastosować formę do materii, a nie gdy rozkłada się złożone na ogólne składniki formalne. Po trzecie odnośnie do celu, albowiem rozum praktyczny różni się co do celu od spekulatywnego, jak to powiedziano w III de Anima. Rozum praktyczny kieruje się bowiem do celu działania; cel zaś umysłu spekulatywnego jest rozważanie prawdy. Stąd gdy jakiś budowniczy rozważy w jaki sposób może jakiś dom być zrobiony, nie kierując tego do celu działania, lecz tylko do poznania, będzie to ze względu na cel rozważanie spekulatywne, chociaż o czymś dającym się uczynić. Wiedza więc, która jest spekulatywną ze względu na samą rzecz znaną, jest tylko spekulatywną. Ta zaś, która jest spekulatywną albo odnośnie do sposobu, albo odnośnie do celu, jest pod pewnym względem spekulatywną i pod pewnym względem praktyczna. Gdy zaś kierujemy wiedzę do celu działania, jest wprost praktyczna. Według tego więc, należy powiedzieć, że Bóg ma o Sobie Samym tylko wiedzę spekulatywną; On bowiem nie może być uczyniony. O wszystkich zaś innych rzeczach ma wiedzę i spekulatywną i praktyczną, spekulatywną mianowicie odnośnie do sposobu; cokolwiek bowiem my poznajemy w rzeczach spekulatywnie, określając i rozkładając, to wszystko Bóg zna znacznie doskonalej. Lecz o tych rzeczach, które może wprawdzie uczynić, lecz w żadnym czasie nie czyni, nie ma On wiedzy praktycznej, o ile wiedza zwie się praktyczną ze względu na cel. W ten sposób zaś ma praktyczną wiedzę o tych rzeczach, które w jakimś czasie czyni. Zło zaś, chociaż go nie może uczynić, podpada jednak pod Jego poznanie praktyczne, tak jak dobro, o ile na nie dozwala, lub mu przeszkadza, lub je skierowuje; jak i choroby podpadają pod wiedzę praktyczną lekarza, o ile przez swą sztukę je leczy.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Wiedza Boga jest przyczyną, jednak nie Jego samego, lecz innych rzeczy: niektórych mianowicie w czynie, to znaczy tych, które dzieją się w jakimś czasie, innych zaś w możności, mianowicie tych, które może uczynić, a które jednak nigdy się nie dzieją.

Odpowiedź na drugi zarzut. To, że otrzymuje się wiedzę od rzeczy poznawanych, nie jest samo przez się właściwością wiedzy spekulatywnej lecz okolicznościowo, o ile jest ludzką. Co do tego zaś co zarzucono w „Lecz przeciwnie” odpowiadam, że o rzeczach, które można uczynić, mamy wiedzę doskonałą tylko wtedy, gdy się poznaje, o ile są wykonalne. I dlatego, skoro wiedza Boga jest ze wszechmiar doskonała, musi wiedzieć, co jest dla Niego wykonalne jako takie, a nie o ile mogą być przedmiotem spekulacji. Jednakże przez to nie oddala się od szlachetności wiedzy spekulatywnej, gdyż wszystkie rzeczy prócz Siebie widzi w Sobie, Siebie zaś poznaje spekulatywnie; i tak w spekulatywnej wiedzy o Sobie Samym, ma poznanie i spekulatywne i praktyczne wszystkich innych rzeczy.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.