I, q. 15, a. 1
Czy istnieją idee
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że idee nie istnieją. Mówi bowiem Dionizy VII c. de Div. Nom., że Bóg nie poznaje rzeczy przez idee. Lecz idei nie przyjmuje się na co innego, jak tylko na to, by się przez nie rzeczy poznawało. A więc idee nie istnieją.
Zarzut drugi. Oprócz tego Bóg Sam w Sobie poznaje wszystko, jak powiedziano wyżej (R. XIV, § 5). Lecz Samego Siebie nie poznaje przez ideę. A więc i innych rzeczy także nie.
Zarzut trzeci. Oprócz tego ideę przyjmuje się za podstawę poznania i działania. Lecz istotność boża jest dostateczną podstawą poznania i sprawiania wszystkiego. Nie potrzeba tedy przyjmować idei.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn w księdze Octoginta trium Quaest. (Qu. XLVI): W ideach tkwi taka siła, że jeżeli kto ich nie rozumie, nie może być mędrcem.
Odpowiadam, że jest rzeczą konieczną przyjąć w umyśle bożym idee. Greckie bowiem idea zwie się po łacinie forma. Stąd przez idee rozumie się formy innych rzeczy istniejące prócz samych rzeczy. Forma zaś jakiejś rzeczy, istniejąca prócz niej samej, może służyć do dwojakiego celu: albo na to, by była wzorem tego, czego zwie się formą, albo by była początkiem jego poznania, stosownie do tego, że jak się mówi, formy rzeczy poznawalnych istnieją w poznającym. I ze względu na jedno i drugie należy przyjąć idee. A tego tak się dowodzi. We wszystkich bowiem rzeczach, które nie powstają przypadkiem, forma każdej z nich musi być celem jej powstania. Czyniący zaś nie działałby dla formy, jak tylko o tyle, o ile jest w nim podobieństwo formy. To zaś może się przydarzyć dwojako. Po pierwsze: w niektórych bowiem czynnikach forma rzeczy, którą się ma dokonać, istnieje uprzednio, jako byt w naturze, jak na przykład w tych, które działają przez naturę; jak np. człowiek rodzi człowieka, a ogień ogień. W niektórych zaś jako byt rozumu; mianowicie w tych, które działają przez rozum, jak np. podobieństwo domu istnieje uprzednio w umyśle budującego. I może się ona zwać ideą domu, ponieważ budowniczy zamierza upodobnić dom do formy, którą powziął w umyśle. Ponieważ więc świat nie powstał przypadkiem, lecz uczynił go Bóg, działający przez rozum, jak to będzie widocznym poniżej (r. XIX, par. 4, r. XLIV, par. 3), musi koniecznie w umyśle bożym istnieć forma, na podobieństwo której świat został uczyniony. A na tym polega pojęcie idei.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Bóg nie pojmuje rzeczy wedle idei poza Nim istniejącej. I stąd także Arystoteles potępia pogląd Platona o ideach (I Metaph.), wedle którego przyjmował on (Phaedon c. XLVIII), że idee istnieją same przez się, a nie w umyśle.
Odpowiedź na drugi zarzut. Chociaż Bóg przez Swoją istotność poznaje Siebie i inne rzeczy, jednak istotność Jego jest pierwiastkiem sprawczym innych rzeczy, a nie Jego Samego. Dlatego ma znaczenie idei, o ile przyrównuje się do innych rzeczy, nie zaś o ile przyrównuje się do Samego Boga.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Bóg wedle Swej istotności jest podobieństwem wszystkich rzeczy. Stąd idea w Bogu nie jest niczym innym, jak istotnością bożą.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.