I, q. 15, a. 2
Czy istnieje więcej idei
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie ma więcej idei. Ideą bowiem w Bogu jest Jego istotność. Lecz istotność Boga jest tylko jedna. Więc i idea jest jedna.
Zarzut drugi. Oprócz tego jak idea jest początkiem poznania i działania, tak jest nim także sztuka i mądrość. Lecz w Bogu nie istnieją mnogie sztuki i mądrości. A więc nie istnieje więcej idei.
Zarzut trzeci. Gdyby ktoś powiedział, że idee mnożą się odpowiednio do stosunków do różnych stworzeń, można by przeciw temu zarzucić: mnogość idei istnieje od wieków. Jeżeli tedy idee są mnogie, stworzenia są zaś czasowe, więc to, co czasowe, będzie przyczyną tego, co wieczne.
Zarzut czwarty. Oprócz tego stosunki owe albo są rzeczowo tylko w stworzeniach, albo także w Bogu. Jeżeli tylko w stworzeniach, to skoro stworzenia nie istnieją od wieków, wielość idei nie będzie od wieków, jeżeliby się mnożyły tylko odnośnie do tych stosunków. Jeżeli zaś są w Bogu rzeczowo, wynika stąd, że istnieje w Bogu inna wielość rzeczowa, niż wielość osób. To zaś jest przeciwko temu, co mówi Damascen, że w Bogu wszystko jest jednym, z wyjątkiem nierodzenia, rodzenia i pochodzenia (De Fide Orth. l. 1. c. 10). Tak tedy idee nie są mnogie.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn w księdze Octoginta trium Quaest. (Qu. XLVI): Idee są to pewne główne formy, albo treści rzeczy, stałe i niezmienne, ponieważ one same formy nie mają; a przez to wieczne i zawsze trwające w ten sam sposób, które zawierają się w bożym umyśle. Lecz podczas gdy same ani nie powstają, ani nie giną, mówi się jednak, że wedle nich otrzymuje formę wszystko, co może powstać i zginąć, i wszystko, co powstaje i ginie.
Odpowiadam, że musi się przyjąć mnogość idei. By o tym się przekonać, zważyć należy, że czynnik główny w każdym skutku zamierza właściwie to, co jest celem ostatecznym, jak na przykład wódz wojska porządek. To zaś, co jest najlepszym, istniejącym w rzeczach, jest dobro porządku wszechświata, jak to widać u Filozofa w XII Metaph. Porządek tedy wszechświata jest właściwie zamierzony przez Boga, a nie wynika przypadłościowo odpowiednio do następstwa czynników; jak niektórzy utrzymywali, że Bóg stworzył tylko pierwsze stworzenie, a to stworzenie stworzyło stworzenie drugie i tak dalej, aż powstała taka mnogość rzeczy. Wedle tedy tego poglądu Bóg posiadałby ideę tylko pierwszego stworzonego. Lecz jeżeli sam porządek wszechświata jest bezpośrednio przez Niego stworzony i zamierzony przez Niego, musiał mieć ideę porządku wszechświata. Nie można zaś mieć idei jakiejś całości, jeżeli się nie posiada swoistych idei tych rzeczy, z których całość się składa; tak jak budowniczy nie może powziąć w umyśle swym idei domu, jeżeli nie posiada swoistej idei każdej z jego części. Tak więc muszą w umyśle bożym znachodzić się swoiste idee wszystkich rzeczy. Stąd mówi Augustyn w Księdze Octoginta trium Quaest. (Qu. XLVI), że poszczególne rzeczy Bóg stworzył przez swoiste idee. Wynika stąd, że w umyśle bożym istnieją mnogie idee.
Łatwym jest zaś dostrzec, w jaki sposób to nie sprzeciwia się pojedynczości bożej, jeżeli ktoś rozważy, że idea rzeczy uczynionej znajduje się w umyśle działającego jako to, co się pojmuje, nie zaś jako idea, za pomocą której się pojmuje, która jest formą, wprawiającą umysł w stan czynny. Forma bowiem domu w umyśle budowniczego jest czymś przez niego zrozumiałym, i wedle jej podobieństwa kształtuje dom w materii. Nie jest zaś przeciw pojedynczości umysłu bożego, że rozumie wiele rzeczy, lecz byłoby przeciw Jego pojedynczości, gdyby liczne pojęcia były formą Jego umysłu. Stąd mnogie idee są w umyśle Boga jako przezeń rozumiane. To zaś można widzieć w sposób następujący. On Sam bowiem istotność Swoją poznaje w sposób doskonały. Stąd poznaje ją według wszelakiego sposobu, w jaki jest poznawalna. Można zaś ją poznać nie tylko jak jest sama w sobie, lecz wedle tego, jak stworzenia uczestniczyć w niej mogą przez jakiś sposób podobieństwa. Każde zaś stworzenie ma własną ideę, wedle której uczestniczy w jakiś sposób w podobieństwie bożej istotności. Tak tedy o ile Bóg poznaje Swoją istotność jako w ten sposób dającą się naśladować przez takie stworzenie, poznaje ją jako swoistą treść i ideę tego stworzenia. I podobnie co do innych stworzeń. I w ten sposób jest jasnym, że Bóg rozumie mnogie treści swoiste wielu rzeczy, a tymi są mnogie idee.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Idea nie oznacza istotności bożej o ile ona jest istotnością, lecz o ile jest podobieństwem lub pojęciem tej lub owej rzeczy. Stąd o ile istnieje wiele pojęć poznanych z jednej istotności, o tyle mówi się, że istnieją mnogie idee.
Odpowiedź na drugi zarzut. Mądrość i sztuka oznaczają to, czym Bóg rozumie, lecz idea to, co Bóg rozumie. Bóg zaś jednym rozumem rozumie wiele rzeczy, i nie tylko o ile one są same w sobie, lecz także o ile są poznane, a to znaczy rozumieć mnogie idee rzeczy. Tak jak mówi się, że budowniczy ma na myśli dom, gdy ma na myśli formę domu w materii. Gdy zaś ma na myśli formę domu, jako przez siebie rozważaną, przez to, że rozumie, iż ją ma na myśli, ma na myśli ideę czyli treść domu. Bóg zaś nie tylko pojmuje wiele rzeczy przez Swoją istotność, lecz także pojmuje, że pojmuje wiele rzeczy przez Swoją istotność. Lecz to znaczy rozumieć, że wiele treści rzeczy czyli wiele idei znajduje się w Jego umyśle jako zrozumiane.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Nie rzeczy są powodem tego rodzaju stosunków, za pomocą których idee się mnożą, lecz umysł boży, który istotność swoją przyrównuje do rzeczy.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Stosunki mnożące idee nie istnieją w rzeczach stworzonych, lecz w Bogu. Nie są jednak rzeczowymi, jak te, które wyróżniają osoby, lecz są stosunkami zrozumianymi przez Boga.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.