I, q. 15, a. 3
Czy istnieją idee wszystkich rzeczy, które Bóg poznaje
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie istnieją w Bogu idee wszystkich rzeczy, które Bóg poznaje. Idea bowiem złego w Bogu nie istnieje, wynikałoby bowiem, że złe jest w Bogu. Lecz Bóg poznaje złe rzeczy. A więc nie wszystkich rzeczy, które Bóg poznaje, idee istnieją.
Zarzut drugi. Oprócz tego Bóg poznaje te rzeczy, których ani nie ma, ani nie będzie, ani nie było, jak powyżej się powiedziało (roz. XIV, par. 9). Lecz takich rzeczy idei nie ma, mówi bowiem Dionizy X c. de Div. Nom., że czyny woli bożej określające i sprawcze rzeczy są wzorami. Zatem nie wszystkich rzeczy, które Bóg poznaje, znajdują się w Nim idee.
Zarzut trzeci. Oprócz tego Bóg poznaje materię pierwszą, która nie może mieć idei, skoro nie posiada formy. Zatem to samo, co poprzednio.
Zarzut czwarty. Oprócz tego wiadomo, że Bóg zna nie tylko gatunki, lecz także rodzaje i rzeczy poszczególne, i przypadłości. Lecz tych rzeczy idee nie istnieją według stanowiska Platona, który pierwszy wprowadził idee, jak mówi Augustyn (Octog. trium Quaest. qu. XLVI). A więc nie wszystkich rzeczy, które Bóg poznaje, istnieją w Nim idee.
Lecz przeciwnie. Idee to pojęcia, istniejące w umyśle bożym, jak to pokazał Augustyn (tamże). Lecz Bóg posiada pojęcia właściwe wszystkich rzeczy, które poznaje. Zatem posiada idee wszystkiego, co poznaje.
Odpowiadam, że skoro Platon przyjmował idee za początki poznania rzeczy i ich powstawania, idea, tak, jak ją przyjmuje się w umyśle bożym, stoi w stosunku do jednego i drugiego. I o ile jest początkiem uczynienia rzeczy, można ją zwać wzorem i wtedy należy do poznania praktycznego. O ile zaś jest pierwiastkiem poznawczym, zwie się pojęciem w znaczeniu właściwym i może też należeć do wiedzy spekulatywnej. I o ile jest wzorem, o tyle do wszystkiego, co Bóg czyni, stoi w stosunku czasowym. O ile zaś jest pierwiastkiem poznawczym, ma związek ze wszystkimi rzeczami, które Bóg poznaje, chociażby one nie działy się w czasie; i ze wszystkimi, które Bóg poznaje wedle pojęcia swoistego, i o ile poznaje je On sposobem spekulatywnym.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Złego nie poznaje Bóg przez pojęcie swoiste, lecz przez pojęcie dobra. I dlatego złe nie ma w Bogu idei, ani o ile idea jest wzorem, ani o ile jest pojęciem.
Odpowiedź na drugi zarzut. O tych rzeczach, których ani nie ma, ani nie będzie, ani nie było, Bóg nie posiada poznania praktycznego, jak tylko wirtualnie. Stąd w stosunku do nich, nie ma w Bogu idei, o ile idea oznacza wzór, lecz tylko o ile oznacza pojęcie.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Według niektórych Plato przyjmował materię niestworzoną i dlatego nie przyjmował, że istnieje idea materii, lecz że istnieje współprzyczyna materii. Lecz ponieważ my przyjmujemy materię stworzoną przez Boga, jednak nie bez formy, przeto ma wprawdzie materia ideę w Bogu, lecz nie inną od idei rzeczy złożonej. Materia bowiem sama w sobie ani nie posiada bytu, ani nie jest poznawalną.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Rodzaje nie mogą mieć idei innej od idei gatunku, o ile idea oznacza wzór; nigdy bowiem rodzaj nie powstaje, jak tylko w jakimś gatunku. Podobnie rzecz się ma także co do przypadłości, które nieoddzielnie towarzyszą podmiotowi, te bowiem powstają razem z podmiotem. Przypadłości natomiast, które później do podmiotu się dołączają, mają ideę własną. Budowniczy bowiem przez formę domu wytwarza wszystkie przypadłości, które od początku domowi towarzyszą, lecz tych, które dołącza się do domu już uczynionego, jak malowidła lub coś innego, dokonuje przez jakąś inną formę. Osobniki zaś według Platona, nie posiadały innej idei, jak ideę gatunku; bądź dlatego, że rzeczy poszczególne wyosabniają się przez materię, o której utrzymywał, że jest niestworzoną, jak niektórzy mówią, i że jest współprzyczyną idei; bądź też, że dążenie przyrody odnosi się do gatunków i wytwarza przedmioty poszczególne tylko dlatego, by w nich ocalały gatunki. Lecz Opatrzność boża rozciąga się nie tylko na gatunki, lecz i na przedmioty poszczególne, jak to powie się niżej (r. XXII, § 2).
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.