I, q. 16, a. 1
Czy prawda jest tylko w umyśle
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że prawda nie istnieje wyłącznie tylko w umyśle, lecz raczej w rzeczach. Augustyn bowiem, w księdze Soliloq. (l. II, c. 5), odrzuca to określenie prawdziwego, prawdziwym jest to, co się widzi, albowiem według tego kamienie, które są w najgłębszym wnętrzu ziemi, nie byłyby prawdziwymi kamieniami, gdyż się ich nie widzi. Odrzuca także i owo, prawdziwym jest to, co jest takim, jak widzi je poznający, jeżeli chce i może poznać: z tego bowiem wynikałoby, że nic nie byłoby prawdziwym, gdyby nie było nikogo, kto by mógł poznawać. I taką daje definicję prawdy: prawdziwym jest to, co jest. I w ten sposób wydaje się, że prawda jest w rzeczach, a nie w umyśle.
Zarzut drugi. Oprócz tego, cokolwiek jest prawdziwym, jest prawdziwym przez prawdę. Jeżeli tedy prawda jest w samym tylko umyśle, to tylko będzie prawdziwym, co się rozumie, a to jest błąd starożytnych filozofów, którzy mówili, że wszystko co się wydaje prawdziwym, jest prawdziwym. Za tym idzie, że zdania przeciwne są prawdziwe równocześnie, skoro rozmaici widzą zdania przeciwne równocześnie jako prawdziwe.
Zarzut trzeci. Oprócz tego jeżeli jedno jest czymś z powodu innej rzeczy, to ta rzecz inna jest tym czymś jeszcze bardziej, jak to widać w I Poster. Lecz z tego, że rzecz jest, lub jej nie ma, mniemanie lub zdanie jest prawdziwe lub fałszywe, wedle Filozofa w Praedicam. Prawda więc raczej jest w rzeczach, niż w umyśle.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Filozof w VI Metaph., że prawdziwe i fałszywe nie jest w rzeczach, lecz w umyśle.
Odpowiadam, że jak dobre oznacza to, do czego dąży pożądanie, tak prawdziwe oznacza to, do czego dąży umysł. Ta zaś jest różnica między pożądaniem a umysłem lub jakimkolwiek poznawaniem, że poznawanie jest o tyle, o ile rzecz poznana jest w poznającym, zaś pożądanie, o ile pożądający skłania się ku samej rzeczy pożądanej. I stąd kres pożądania, którym jest dobro, jest w rzeczy pożądalnej, lecz kres poznania, którym jest prawda, jest w samym umyśle. Jak zaś dobro jest w rzeczy, o ile ona ma związek z pożądaniem, i dlatego pojęcie dobroci przechodzi od rzeczy pożądalnej na pożądanie, i według tego pożądanie nazywa się dobrem, o ile ma za przedmiot coś dobrego, tak też skoro prawdziwe istnieje w umyśle, o ile on współkształtuje się z rzeczą zrozumianą, musi koniecznie pojęcie prawdy przechodzić z umysłu na rzecz zrozumianą, tak, by również rzecz zrozumiana zwała się prawdziwą, o ile ona ma jakiś związek z umysłem.
Rzecz zaś zrozumiana może mieć z jakimś umysłem związek albo istotnościowo, albo przypadłościowo. Istotnościowo mianowicie ma związek z umysłem, od którego zależy co do swego bytowania, przypadłościowo zaś z umysłem, który ją może poznać. Jak na przykład gdy mówimy, że dom ma związek z umysłem budowniczego sam przez się, przypadłościowo zaś przyrównuje się do umysłu, od którego nie zależy. Sąd zaś o rzeczy nie tworzy się według tego, co w niej znachodzi się przypadłościowo, lecz według tego, co w niej jest istotnościowo. Stąd każda rzecz zwie się prawdziwą absolutnie odnośnie do stosunku do umysłu, od którego zależy. I stąd pochodzi, że rzeczy sztuczne zwą się prawdziwymi przez stosunek do naszego umysłu. Taki bowiem dom zwie się prawdziwym, który dosięgnął podobieństwa formy, będącej w umyśle budowniczego; i mowa zwie się prawdziwą, o ile jest znakiem prawdziwego pojęcia. I podobnie mówi się, że rzeczy przyrodzone są prawdziwymi, o ile osiągają podobieństwa gatunków, które są w umyśle bożym; zwie się bowiem prawdziwym kamień, który posiada naturę właściwą kamieniowi, według uprzedniego pojęcia w umyśle bożym. Tak tedy prawda w pierwszym rzędzie jest w umyśle, drugorzędnie zaś w rzeczach, o ile się je przyrównuje do umysłu, jako do początku.
I według tego prawdę rozmaicie się określa. Św. Augustyn bowiem w księdze de Vera Religione (c. XXXVI) mówi, że prawda jest to to, za pomocą czego się okazuje to, co jest, a Hilary mówi (De Trin., l. V), że prawdziwe określa lub objawia jakiś byt. I to odnosi się do prawdy, o ile jest w umyśle. Do prawdy zaś rzeczy w odniesieniu do umysłu stosuje się definicja Augustyna w księdze de Vera Relig. (l. c.): Prawda jest to najwyższe podobieństwo do początku, które jest bez żadnego zniekształcenia. I pewna definicja Anzelma (Dialog. de Verit., c. XII): Prawda jest to słuszność, którą tylko sam umysł może dostrzec. Albowiem słusznym jest to, co się zgadza ze swym początkiem. I pewna definicja Awicenny (Metaph. tract. VIII): Prawda każdej rzeczy jest własnością jej bytu, który w niej jest utrwalony. A to zaś co się mówi, że prawda jest zrównaniem rzeczy i umysłu, może odnosić się do jednego i drugiego rodzaju prawdy.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Augustyn mówi o prawdzie rzeczy, a wyklucza z pojęcia tej prawdy przyrównanie do naszego umysłu. To bowiem, co jest przypadłościowo, wyłącza się od wszelkiej definicji.
Odpowiedź na drugi zarzut. Starożytni filozofowie nie utrzymywali, że gatunki rzeczy przyrodzonych pochodzą od jakiegoś umysłu, lecz że one są wynikiem przypadku. A ponieważ uważali, że prawdziwe zawiera w sobie przyrównanie do umysłu, zmuszeni byli prawdę rzeczy oprzeć na stosunku do naszego umysłu. I z tego wynikały wnioski niedorzeczne, które Filozof zwalcza w IV Metaph. Wnioski jednak te nie wynikną, jeżeli przyjmiemy, że prawda rzeczy polega na przyrównaniu do umysłu bożego.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Chociaż prawdę w umyśle naszym powoduje rzecz, nie musi jednak pojęcie prawdy znachodzić się pierwszorzędnie w rzeczy, tak, jak i w lekarstwie nie znachodzi się pojęcie zdrowia pierwej niż w zwierzęciu. Moc bowiem lekarstwa, a nie jego zdrowie, powoduje zdrowie, gdyż nie jest czynnikiem jednoznacznym. I podobnie byt rzeczy, nie jej prawda, powoduje prawdę umysłu. Stąd Filozof mówi, że przekonanie i zdanie jest prawdziwe z tego, że rzecz jest, a nie z tego, że rzecz jest prawdziwą.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.