Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 16, a. 2

Czy prawda jest w umyśle porównującym i rozdzielającym

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że prawda nie istnieje tylko w umyśle porównującym i rozdzielającym. Mówi bowiem Filozof w III de Anima, że jak zmysły, odnoszące się do swoistych przedmiotów zawsze są prawdziwe tak i umysł odnoszący się do tego, czym coś jest. Lecz zestawienie i rozdział nie znachodzi się ani w zmyśle, ani w umyśle poznającym czym coś jest. A więc prawda nie istnieje tylko wyłącznie w zestawianiu lub rozróżnianiu dokonywanym przez umysł.

Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Isaac, w księdze de Definitionibus, że prawda jest zrównanie rzeczy i umysłu. Lecz jak umysł odnoszący się do rzeczy złożonych może zrównać się z rzeczami, tak umysł odnoszący się do rzeczy niezłożonych, a także i zmysł, dostrzegający rzecz, jak jest. Prawda więc nie jest wyłącznie w zestawianiu i rozdzielaniu dokonywanym przez umysł.

Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Filozof w VI Metaph., że co do rzeczy pojedynczych i co do tego, czym co jest, nie ma prawdy ani w umyśle, ani w rzeczach.

Odpowiadam, że prawdziwe, jak powiedziano (paragr. poprz.), według pierwszego swego pojęcia, jest w umyśle. Skoro zaś wszelka rzecz jest prawdziwą, o ile posiada właściwą formę swej natury, musi umysł, o ile jest poznającym, być prawdziwym, o ile posiada podobieństwo rzeczy poznanej, które jest formą jego, o ile jest poznającym. I dlatego prawdę określa się przez zgodność umysłu i rzeczy. Stąd poznać tę zgodność znaczy poznać prawdę. Tej zaś w żaden sposób nie poznaje zmysł, chociaż bowiem wzrok posiada podobieństwo rzeczy widzialnej, jednak nie poznaje porównania, które zachodzi między rzeczą widzianą a tym, co on o niej sam dostrzega. Umysł zaś może poznać swoją zgodność z rzeczą rozumianą, jednak nie dostrzega jej, o ile poznaje o czymś, czym coś jest, lecz gdy sądzi, że rzecz jest odpowiednią do formy, którą o rzeczy dostrzega, wtedy dopiero poznaje i wygłasza prawdę. A czyni to porównując i rozdzielając; albowiem we wszelakim zdaniu jakąś formę, oznaczoną przez orzeczenie, albo stosuje do jakiejś rzeczy, oznaczonej przed podmiot, albo od niej odsuwa. I dlatego słusznie się twierdzi, że zmysł jest prawdziwy o jakiejś rzeczy, albo umysł, poznając czym coś jest, lecz nie żeby poznawał, lub mówił prawdę. I podobnie rzecz się ma z wyrazami złożonymi lub niezłożonymi. Prawda tedy może być w zmyśle, lub w umyśle poznającym czym coś jest, jako w jakiejś rzeczy prawdziwej, jednak nie jako poznane w poznającym, co zawiera w sobie imię prawdziwego, doskonałością bowiem umysłu jest prawdziwe, o ile jest poznane. I dlatego, właściwie mówiąc, prawda jest w umyśle zestawiającym i rozdzielającym, nie zaś w zmyśle ani w umyśle poznającym czym coś jest.

I z tego widocznym jest rozwiązanie zarzutów.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.