Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 16, a. 8

Czy prawda jest niezmienna

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że prawda jest niezmienna. Mówi bowiem Augustyn w księdze II de Libero Arbitrio (c. XII), że prawda nie jest równą umysłowi, ponieważ byłaby zmienną, jak i umysł.

Zarzut drugi. Oprócz tego, co pozostaje po wszelkiej zmianie, jest niezmienne, jak na przykład pierwsza materia jest niezrodzona i niezniszczalna, ponieważ pozostaje po wszelkim rodzeniu i zniszczeniu. Lecz prawda pozostaje po wszelkiej zmianie, ponieważ po wszelkiej zmianie jest prawdziwym powiedzieć, że coś jest lub nie jest. Prawda więc jest niezmienna.

Zarzut trzeci. Oprócz tego jeżeli prawda zdania się zmienia, zmienia się najbardziej przy zmianie rzeczy. Lecz w ten sposób się nie zmienia. Prawda bowiem według Anzelma jest pewną słusznością (Dial. de Verit. c. VIII, XI), o ile coś spełnia to, co o nim jest w umyśle bożym. Zdanie zaś: Sokrates siedzi, otrzymuje od umysłu bożego to, by oznaczało, że Sokrates siedzi, i oznacza to także wtedy, gdy on nie siedzi. Prawda więc zdania nie zmienia się w żaden sposób.

Zarzut czwarty. Oprócz tego gdzie jest ta sama przyczyna, i skutek jest ten sam. Lecz ta sama rzecz jest przyczyną prawdy tych trzech zdań: Sokrates siedzi, będzie siedział i usiadł. Więc ta sama jest ich prawda. Lecz jedno z tych zdań musi być prawdziwe. Prawda więc tych zdań pozostaje niezmiennie. I z tego samego powodu jakiegokolwiek innego zdania.

Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano w (Ps 11, 2): umniejszyły się prawdy od synów ludzkich.

Odpowiadam, że jak wyżej powiedziano (par. 1), prawda właściwie jest w samym tylko umyśle, rzeczy zaś zwą się prawdziwymi od prawdy, która jest w jakimś umyśle. Stąd zmienność prawdy należy rozważać ze względu na umysł. Jego zaś prawda polega na tym, że ma zgodność z rzeczami pojmowanymi. A zgodność ta znowu może się zmieniać dwojako, równie jak i jakiekolwiek inne podobieństwo, z powodu zmiany jednego z dwóch przedmiotów podobnych. Stąd w jeden sposób zmienia się prawda ze strony rozumu, przez to, że o rzeczy, która pozostaje taką samą, ktoś poweźmie inne przekonanie. W drugi sposób, jeżeli rzecz się zmienia, a przekonanie pozostaje to samo. I oboma sposobami dokonuje się zmiana z prawdy na fałsz. Jeżeli tedy istnieje jakiś umysł, w którym nie może zachodzić zmiana przekonań, lub przed poznaniem którego nie może ujść rzecz jakakolwiek, w nim istnieje prawda niezmienna. Takim zaś jest umysł boży, jak to widać z tego co wyżej powiedziano (R. XIV, par. 15). Stąd prawda umysłu bożego jest niezmienna. Prawda natomiast umysłu naszego jest zmienna. Nie jakoby ona sama była przedmiotem zmiany, lecz o ile umysł nasz zmienia się z prawdy na fałsz, tak bowiem można powiedzieć, że formy są zmienne. Prawda zaś umysłu bożego jest tą, odnośnie do której rzeczy przyrodzone zwą się prawdziwymi, i jest ona całkowicie niezmienna.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Augustyn mówi o prawdzie bożej.

Odpowiedź na drugi zarzut. Prawda i byt są przemienne. Stąd, jak byt nie tworzy się ani nie niszczeje sam przez się, lecz przypadłościowo, o ile ten lub ów byt niszczeje lub tworzy się, jak powiedziano w I Physic., tak prawda się zmienia, nie jakoby żadna prawda nie pozostawała, lecz ponieważ nie pozostaje ta prawda, która była pierwej.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Zdanie nie tylko zawiera prawdę, jak mówi się o innych rzeczach, że prawdę posiadają, o ile wypełniają to, co o nich rozrządził umysł boży; lecz mówi się, że zawiera prawdę w pewien szczególny sposób, o ile oznacza prawdę umysłu. Ta zaś zasadza się na zgodności umysłu i rzeczy. Gdy przeto ona ustaje, zmienia się prawda mniemania, w następstwie tego i prawda zdania. Tak więc to zdanie, Sokrates siedzi, jak długo on siedzi, jest prawdziwe i prawdziwością rzeczy, o ile jest pewnym głosem, który coś oznacza; i prawdziwością znaczenia, o ile oznacza przekonanie prawdziwe. Gdy zaś Sokrates wstaje, pozostaje prawda pierwsza, lecz zmienia się druga.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Siedzenie Sokratesa, które jest przyczyną prawdziwości tego zdania, Sokrates siedzi, nie ma tej samej wartości, gdy Sokrates siedzi i gdy siedział i zanim usiadł. Stąd i prawda, która z niego wynika, jest różnorako ustosunkowana i rozmaicie oznacza się zdaniami co do teraźniejszości, przeszłości i przyszłości. Stąd nie wynika, żeby, chociaż jedno z tych trzech zdań jest prawdziwe, ta sama prawda pozostawała niezmienna.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.