I, q. 17, a. 1
Czy fałsz istnieje w rzeczach
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że fałsz nie istnieje w rzeczach. Mówi bowiem Augustyn w księdze Soliloq. (lib. II, c. VIII): Jeśli to, co jest, jest prawdziwym, wynika z tego, że fałsz w żadnym razie nie istnieje, cokolwiek by się temu sprzeciwiało.
Zarzut drugi. Oprócz tego fałszywy pochodzi od fallere (zwodzić). Lecz rzeczy nie zwodzą, jak mówi Augustyn w księdze De vera relig. (c. XXXIV), ponieważ nie okazują nic innego, jak tylko swój gatunek. Zatem fałsz nie okazuje się w rzeczach.
Zarzut trzeci. Oprócz tego w rzeczach prawdziwym zwie się coś przez przyrównanie do umysłu bożego, jak to powyżej powiedziano (R. XVI, § 1). Lecz wszelka rzecz, o ile jest, naśladuje Boga. Zatem wszelka rzecz jest prawdziwa, bez fałszu. I w ten sposób żadna rzecz nie jest fałszywa.
Lecz przeciwnym jest temu, co mówi Augustyn w księdze De vera relig. (c. XXXIV), że każde ciało jest prawdziwym ciałem i fałszywą jednością, ponieważ naśladuje jedność, a nie jest jednością. Lecz każda rzecz naśladuje bożą dobroć, a nie dosięga jej doskonałości. Zatem we wszystkich rzeczach istnieje fałsz.
Odpowiadam, że skoro prawdziwe i fałszywe sprzeciwiają się sobie, rzeczy przeciwne zaś odnoszą się do tego samego, należy tam najpierw szukać fałszu, gdzie pierwej znajduje się prawda, to jest w umyśle. W rzeczach zaś nie ma ani prawdy, ani fałszu, chyba w stosunku do umysłu. A ponieważ każdą rzecz nazywa się bezwzględnie według tego, co jej jako takiej odpowiada, według tego zaś, co jej odpowiada przypadłościowo, nie nazywa się jej, chyba pod pewnym względem, rzecz tedy można by nazwać bezwzględnie fałszywą przez przyrównanie do umysłu, od którego zależy, któremu się ją wprost przyrównuje; w stosunku zaś do innego umysłu, do którego się przyrównuje przypadłościowo, nie można by jej nazwać fałszywą, jak tylko pod pewnym względem.
Rzeczy naturalne zaś zależą od umysłu bożego, jak rzeczy sztuczne od umysłu ludzkiego. Rzeczy sztuczne więc nazywamy fałszywymi absolutnie i same w sobie, o ile odstępują od formy sztucznej; stąd mówi się, że jakiś artysta czyni fałszywe dzieło, gdy nie dosięga doskonałości działania sztuki. W ten sposób zaś w rzeczach zależących od Boga nie można znaleźć fałszu przez przyrównanie do umysłu bożego, gdyż cokolwiek zdarza się w rzeczach, pochodzi z rozporządzenia umysłu bożego; chyba może tylko w czynnikach obdarzonych wolną wolą, w których mocy jest usunięcie się spod rozporządzenia umysłu bożego; na czym polega zło winy, według czego grzechy same nazywają się w Piśmie św. fałszami i kłamstwami, według słów (Ps 4, 3): „przeczże miłujecie marność i szukacie kłamstwa?”. Jak przeciwnie, działanie cnotliwe nazywa się prawdą życia, o ile poddane jest porządkowi umysłu bożego; jak to powiedziano w (J 3, 21): „kto czyni prawdę, przychodzi do światłości”.
Lecz w stosunku do naszego umysłu, do którego przyrównują się rzeczy naturalne przypadłościowo, mogą zwać się fałszywymi nie absolutnie, lecz pod pewnym względem. A to dwojako. Po pierwsze ze względu na rzecz oznaczoną; jak powiada się, że to jest fałszywym w rzeczach, co oznacza się lub przedstawia mową lub umysłem fałszywym. I według tego sposobu każdą rzecz można nazwać fałszywą, odnośnie do tego, czego w niej nie ma; jak gdy mówimy, że średnica jest fałszywą współmierną koła, jak mówi Filozof w V Metaph. i jak mówi Augustyn w księdze Soliloq. (l. II, c. 10), że tragik jest fałszywym Hektorem. Tak jak przeciwnie, można nazwać każdą rzecz prawdziwą, według tego, co jej odpowiada. Po drugie sposobem przyczyny. I tak nazywa się rzecz fałszywa, której przeznaczeniem jest wywoływać fałszywe o sobie mniemanie. A ponieważ jest nam wrodzonym sądzić o rzeczach według tego, co na zewnątrz się okazuje, dlatego, że nasze poznanie bierze początek od zmysłu, który przede wszystkim i sam z siebie odnosi się do przypadłości zewnętrznych; dlatego te rzeczy, które w przypadłościach zewnętrznych są podobne do innych rzeczy, nazywa się fałszywymi, odnośnie do owych rzeczy; jak na przykład żółć jest fałszywym miodem, a cyna fałszywym srebrem. I co do tego mówi Augustyn w księdze Soliloq. (lib. II, cap. VI), że te rzeczy nazywamy fałszywymi, które poznajemy jako podobne do prawdy. A Filozof mówi w V Metaph., że fałszywymi nazywa się wszystkie rzeczy, które z natury zdolne są okazywać się albo jakimi nie są, albo czym nie są. I tym sposobem także człowieka nazywa się fałszywym, o ile lubuje się w fałszywych przekonaniach lub powiedzeniach. Nie dlatego jednak, że może je wymyślać; gdyż w ten sposób także mędrcy i uczeni nazywaliby się fałszywymi, jak powiedziano w V Metaph.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Rzecz przyrównana do umysłu nazywa się prawdziwą według tego, czym jest; według tego, czym nie jest, nazywa się fałszywą. Stąd prawdziwy tragik jest fałszywym Hektorem, jak powiedziano w II Soliloq. (c. 10). Jak więc w tych rzeczach, które są, znajduje się pewien niebyt, tak w tych, które są, znajduje się pewien rodzaj fałszu.
Odpowiedź na drugi zarzut. Rzeczy nie zwodzą same przez się, lecz przypadłościowo. Dają bowiem sposobność do fałszu dlatego, że mają podobieństwo do rzeczy, których istnienia nie posiadają.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Nie przez przyrównanie do umysłu bożego rzeczy zwą się fałszywymi, gdyż znaczyłoby to, że są fałszywe bezwzględnie, lecz przez przyrównanie do naszego umysłu, co znaczy, że są fałszywe pod pewnym względem.
Odpowiedź na czwarty zarzut, który znajduje się w zarzucie przeciwnym. Podobieństwo lub przeznaczenie, któremu czegoś brak, nie wprowadza pojęcia fałszu, chyba o ile daje sposobność do fałszywego mniemania. Stąd nie wszędzie, gdzie jest podobieństwo, mówi się, że rzecz jest fałszywa; lecz gdziekolwiek jest takie podobieństwo, które z natury wywołuje fałszywe mniemanie, nie w każdym człowieku, lecz w przeważnej liczbie ludzi.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.