Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 17, a. 2

Czy fałsz jest w zmyśle

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że w umyśle nie ma fałszu. Mówi bowiem Augustyn w księdze De vera relig. (XXXIII): Jeśli wszystkie zmysły ciała tak donoszą, jak odbierają wrażenie, nie wiem, czego się od nich więcej domagać mamy. I stąd wydaje się, że zmysły nas nie zwodzą. I w ten sposób nie ma fałszu w zmysłach.

Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Filozof w IV Metaph., że fałsz nie jest właściwością zmysłu, lecz wyobraźni.

Zarzut trzeci. Oprócz tego, w rzeczach niezłożonych nie ma ani prawdy, ani fałszu, lecz tylko w złożonych. Lecz składanie i rozkładanie nie jest rzeczą zmysłu. Zatem w zmyśle nie ma fałszu.

Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn w księdze Soliloq. (l. II, c. 6): Wydaje się, że wszystkie zmysły zwodzą nas ułudnym podobieństwem.

Odpowiadam, że nie należy szukać fałszu w zmyśle, chyba tylko tak, jak w nim jest prawda. Prawda zaś nie w ten sposób jest w zmyśle, by zmysł poznawał prawdę; lecz o ile ma prawdziwe ujęcie rzeczy zmysłowych, jak to powiedziano wyżej (R. XVI, § 2). To zaś dzieje się dlatego, że ujmuje rzeczy tak, jak są. Stąd może być fałsz w zmyśle, że ujmuje lub osądza rzeczy inaczej, niż są.

Poznanie zmysłowe o tyle poznaje rzeczy, o ile w zmyśle znajduje się podobieństwo rzeczy. Podobieństwo zaś rzeczy jakiejś jest w zmyśle trojakie. Jednym sposobem bezpośrednio i samo przez się; jak we wzroku jest podobieństwo barw i innych właściwych przedmiotów podpadających pod zmysły. W drugi sposób samo przez się, lecz nie bezpośrednio; jak we wzroku jest podobieństwo kształtu lub wielkości i innych przedmiotów podpadających pod więcej niż jeden zmysł. Trzecim sposobem ani bezpośrednio, ani samo przez się, lecz przypadłościowo; jak we wzroku jest podobieństwo człowieka, nie o ile jest człowiekiem, lecz o ile temu przedmiotowi barwnemu przydarza się być człowiekiem.

I co do właściwych przedmiotów zmysłowych, zmysł nie ma fałszywego poznania, chyba przypadkowo i rzadko: z tego mianowicie, że z powodu niedomagania organu nieodpowiednio przyjmuje formę zmysłową; tak jak i inne bierne przedmioty z powodu swego niedomagania niedoskonale przyjmują wrażenie od czynników działających. I stąd się dzieje, że z zepsucia języka choremu słodkie rzeczy wydają się gorzkie. O przedmiotach zaś podpadających pod więcej niż jeden zmysł i przypadłościowo, może być fałszywy sąd nawet w należycie usposobionym zmyśle; dlatego, że zmysł do tych rzeczy nie odnosi się wprost, lecz przypadłościowo, lub wskutek skierowania do innych rzeczy.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. To, że zmysł odbiera wrażenie, jest właśnie jego dostrzeganiem. Dlatego stąd, że zmysły tak donoszą, jak odbierają wrażenia, wynika, że nie zwodzi nas sąd, którym sądzimy, że coś dostrzegamy. Lecz stąd, że czasem zmysł odbiera wrażenie nieodpowiadające dostrzeganemu przedmiotowi, wynika, że nam czasem przedstawia ten przedmiot inaczej, niż on jest w rzeczywistości. I przez to zwodzą nas zmysły co do rzeczy, nie co do samego dostrzegania.

Odpowiedź na drugi zarzut. Mówi się, że fałsz nie jest właściwością zmysłu, ponieważ nie ulega ułudzie co do przedmiotu właściwego. Stąd w innym tłumaczeniu powiedziano wyraźniej, że zmysł nie jest fałszywy co do przedmiotu właściwego. Wyobraźni zaś przypisuje się fałsz dlatego, że przedstawia podobieństwo rzeczy także nieobecnej. Stąd, gdy ktoś zwraca się do podobieństw rzeczy tak jak do rzeczy samej, wynika z takiego ujmowania fałsz. Stąd także mówi Filozof w V Metaph., że cienie i obrazy i sny nazywają się fałszywymi, o ile mają podobieństwo do rzeczy, których nie ma.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Argument ten dowodzi, że w zmyśle jako poznającym prawdziwe i fałszywe, nie ma fałszu.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.