Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 17, a. 4

Czy prawdziwe i fałszywe są sobie przeciwne

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że prawdziwe i fałszywe nie są sobie przeciwne. Prawdziwe bowiem i fałszywe przeciwstawiają się sobie, jak to, co jest, i to, czego nie ma: albowiem prawdziwe jest to, co jest, jak mówi Augustyn (II Soliloq., cap. V). Lecz to, co jest, i to, czego nie ma, nie przeciwstawiają się jako przeciwne. Zatem prawdziwe i fałszywe nie są sobie przeciwne.

Zarzut drugi. Oprócz tego jedna z dwóch rzeczy przeciwnych nie znajduje się w drugiej. Lecz fałszywe mieści się w prawdziwym; ponieważ, jak mówi Augustyn w księdze Soliloq. (lib. II, c. X): Tragik nie byłby fałszywym Hektorem, gdyby nie był prawdziwym tragikiem. Zatem prawdziwe i fałszywe nie są sobie przeciwne.

Zarzut trzeci. Oprócz tego w Bogu nie ma żadnego przeciwieństwa. Nic bowiem nie jest przeciwnym substancji bożej, jak mówi Augustyn (XII De civit. Dei, cap. II). Lecz Bogu sprzeciwia się fałsz; w Piśmie bowiem bałwan zwie się kłamstwem (Jr 8, 5): „Chwycili się kłamstwa”. Glossa: to znaczy bałwanów. Zatem prawdziwe i fałszywe nie są sobie przeciwne.

Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Filozof w II Periherm., twierdzi bowiem, że zdanie fałszywe jest przeciwne prawdziwemu.

Odpowiadam, że prawdziwe i fałszywe sprzeciwiają się sobie jako przeciwne, a nie jako twierdzenie i przeczenie, jak to niektórzy mówili. Celem okazania tego należy wiedzieć, że przeczenie ani niczego nie wprowadza, ani też nie określa sobie żadnego podmiotu. I dlatego można je wygłaszać zarówno o bycie, jak i niebycie; jak na przykład niewidzący i niesiedzący. Brak zaś niczego nie stwierdza, lecz określa sobie podmiot. Jest bowiem przeczenie w podmiocie, jak to powiedziano (Metaph., l. IV); ślepe bowiem mówi się tylko o tym, co z natury swej zdolne jest do widzenia. Przeciwne zaś i twierdzi coś, i określa podmiot; czarne bowiem jest jakimś gatunkiem barwy. Fałszywe zaś coś twierdzi; fałszywe bowiem, jak mówi Filozof w IV Metaph., jest coś stąd, że się mówi lub że się wydaje, że coś jest, czym nie jest, lub że nie jest, czym jest. Jak bowiem prawdziwe wprowadza pojęcie wyczerpujące rzeczy, tak fałszywe pojęcie rzeczy niewyczerpujące. Stąd jest jasnym, że prawdziwe i fałszywe są sobie przeciwne.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. To, co jest w rzeczach, jest prawdą rzeczy; lecz to, co jest jako pojęte, jest prawdą umysłu, w którym prawda jest w pierwszym rzędzie. Stąd i fałszywym jest to, co nie jest takie, jak jest pojęte. Pojmować zaś byt i niebyt mieści w sobie przeciwieństwo; jak tego dowodzi Filozof (Periherm., II), że temu zdaniu: „dobro jest dobrem”, przeciwnym jest: „dobro nie jest dobrem”.

Odpowiedź na drugi zarzut. Fałszywe nie opiera się na prawdziwym przeciwnym sobie, jak i złe na dobrym sobie przeciwnym, lecz na tym, co jest jego przedmiotem. A to dlatego w obydwu się zdarza, że prawdziwe i dobre są wspólne i zamienne są z bytem. Stąd jak wszelki brak opiera się na przedmiocie, który jest bytem, tak wszelkie zło opiera się na czymś dobrym, a wszystko fałszywe na czymś prawdziwym.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Ponieważ z natury przeciwne i przeciwstawne co do braku odnoszą się do tego samego, dlatego do Boga, o ile się Go rozważa Samego w Sobie, nie ma nic przeciwnego, ani ze względu na Jego dobroć, ani ze względu na Jego prawdę; w umyśle Jego bowiem nie może być żaden fałsz. Lecz w naszym poznawaniu jest coś przeciwnego. Prawdziwemu bowiem zdaniu o Nim przeciwstawia się zdanie fałszywe. I tak nazywa się bałwany kłamstwem, przeciwnym prawdzie bożej, o ile fałszywe zdanie o bałwanach przeciwne jest prawdziwemu zdaniu o jedności Boga.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.