I, q. 17, a. 3
Czy fałsz jest w umyśle
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie ma fałszu w umyśle. Mówi bowiem Augustyn w dziele Octoginta trium quaest. (qu. XXXII): każdy, który się myli, tego, w czym się myli, nie rozumie. Lecz mówi się, że fałsz istnieje w jakimś poznaniu, o ile się przez nie mylimy. Zatem w umyśle nie ma fałszu.
Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Filozof w III De anima, że umysł zawsze ma słuszność. Zatem w umyśle nie ma fałszu.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano w III De anima, że gdzie jest złożenie pojęć, tam jest prawdziwe i fałszywe. Lecz złożenie pojęć jest w umyśle. Zatem prawdziwe i fałszywe jest w umyśle.
Odpowiadam, że jak rzecz ma byt przez swoistą formę, tak władza poznawcza ma poznanie przez podobieństwo z rzeczy poznanej. Stąd jak rzecz w przyrodzie nie podlega brakom odnośnie do bytu, będącego jej właściwością według jej formy, a może podlegać brakom co do jakichś właściwości przypadłościowych lub następczych, jak na przykład człowiek może podlegać brakowi co do tego, by miał dwie nogi, ale nie co do tego, by był człowiekiem, tak władza poznawcza nie podlega brakom w poznawaniu odnośnie do tej rzeczy, z której podobieństwo nadaje jej formę; może zaś podlegać brakom co do czegoś, co z niej wypływa, lub co do jej przypadłości. Tak jak powiedziano (paragraf poprzedni), że wzrok nie myli się co do swoistego przedmiotu zmysłowego, lecz co do przedmiotów zmysłowych wspólnych, które idą za nim, i co do przedmiotów zmysłowych przypadłościowych.
Jak zaś zmysłowi nadaje formę wprost podobieństwo ze swoistych przedmiotów zmysłowych, tak umysłowi nadaje formę podobieństwo z istotności rzeczy. Stąd umysł się nie myli co do tego, czym coś jest, jak i zmysł się nie myli co do swoistych przedmiotów zmysłowych. W łączeniu zaś i rozdzielaniu może się mylić, gdy przypisuje rzeczy, której treść rozumie, coś, co za nią nie idzie, lub co jej jest przeciwne. Tak bowiem ma się umysł do sądzenia o tego rodzaju rzeczach, jak zmysł do sądzenia o przedmiotach zmysłowych wspólnych lub przypadłościowych. Zachowując jednakże różnicę, o której powyżej powiedziano (R. XVI, § 2) co do prawdy, że fałsz może być w umyśle nie tylko dlatego, że poznanie umysłu jest fałszywe, ale że umysł poznaje go tak, jak i prawdę; w zmyśle zaś fałsz jako poznany istnieć nie może, jak to powiedziano (par. poprzedni).
Ponieważ zaś fałsz w umyśle wprost istnieje tylko co do łączenia umysłu, przypadłościowo zaś także w działaniu umysłu, przez które rozumie, czym coś jest, może istnieć fałsz, o ile się tutaj domiesza łączenie umysłu. To zaś może być dwojako. Jednym sposobem, o ile umysł definicję jednej rzeczy odnosi do innej; jak np. gdyby definicję koła odnosił do człowieka. Stąd definicja jednej rzeczy jest fałszywa o innej. Drugim sposobem, o ile wzajemnie połączy części definicji, których razem kojarzyć nie można. Tym sposobem bowiem definicja jest nie tylko fałszywa odnośnie do jakiejś rzeczy, ale jest fałszywa sama w sobie. Na przykład, gdyby umysł taką definicję utworzył: zwierzę rozumne czworonożne, umysł tak definiujący jest fałszywy; dlatego, że fałszywy jest, tworząc to połączenie: jakieś zwierzę rozumne jest czworonożne. I z tego powodu umysł nie może być fałszywy w poznawaniu istotności pojedynczych; lecz jest albo prawdziwy, albo zupełnie nic nie rozumie.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Ponieważ właściwym przedmiotem umysłu jest istotność rzeczy, z tego powodu wtedy właściwie się o nas mówi, iż coś rozumiemy, gdy sprowadzając to do tego, czym coś jest, tak o nim sądzimy; jak to dzieje się w dowodzeniach, w których nie ma fałszu. I w ten sposób rozumie się powiedzenie Augustyna, że każdy, który się myli, nie rozumie tego, w czym się myli; nie zaś w ten sposób, by jakiś umysł nie mylił się w żadnej czynności.
Odpowiedź na drugi zarzut. Umysł zawsze ma słuszność, o ile odnosi się do pierwszych zasad, co do których się nie myli, z tego samego powodu, z którego się nie myli co do tego, czym coś jest. Zasadami bowiem znanymi same przez się są te, które poznaje się natychmiast, skoro zrozumiemy wyrazy, przez to, że orzeczenie kładzie się w definicji podmiotu.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.