I, q. 20, a. 4
Czy Bóg kocha zawsze więcej to, co lepsze
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg nie zawsze kocha bardziej to, co lepsze. Jasnym jest bowiem, że Chrystus jest lepszy od całego rodzaju ludzkiego, skoro jest Bogiem i człowiekiem. Lecz Bóg bardziej ukochał ród ludzki niż Chrystusa, ponieważ powiedziano (Rz 8, 32): własnemu Synowi Swemu nie przepuścił, ale go za nas wszystkich wydał. Zatem Bóg nie zawsze kocha więcej to, co lepsze.
Zarzut drugi. Oprócz tego anioł jest lepszy od człowieka. Stąd powiedziano o człowieku (Ps 8, 6): uczyniłeś go mało co mniejszym od aniołów. Lecz Bóg więcej ukochał człowieka niż anioła. Powiedziano bowiem (Hbr 2, 16): nigdzie aniołów nie przyjmuje, ale nasienie Abrahamowe przyjmuje. Bóg więc nie zawsze kocha więcej to, co lepsze.
Zarzut trzeci. Oprócz tego Piotr był lepszym od Jana, albowiem więcej kochał Chrystusa. Stąd Pan, wiedząc, że to jest prawdziwym, zapytał Piotra, mówiąc: Szymonie Janów, miłujesz mnie więcej, niźli ci? (J 21, 15). A jednak Chrystus więcej kochał Jana niż Piotra. Jak bowiem mówi Augustyn przy owych słowach Jan XXI, Szymonie Janów miłujesz mię?: „Tym samym znakiem Jan odróżnia się od innych uczniów, nie, że tylko Jego kochał, lecz że go kochał więcej od innych”. A więc Bóg nie zawsze kocha więcej to, co lepsze.
Zarzut czwarty. Oprócz tego niewinny jest lepszy od pokutującego, skoro pokuta jest drugą deską po rozbiciu okrętu, jak mówi Hieronim (cap. III In Isaiam). Lecz Bóg więcej kocha pokutującego niż niewinnego, albowiem więcej się nim cieszy. Powiedziano bowiem (Łk 15, 7): Powiadam wam, że tak będzie radość w niebie nad jednym grzesznikiem pokutę czyniącym, niż nad dziewięćdziesięciu i dziewięciu sprawiedliwymi, którzy nie potrzebują pokuty. Bóg więc nie zawsze kocha więcej to, co lepsze.
Zarzut piąty. Oprócz tego lepszym jest sprawiedliwy przewidziany, niż grzesznik przeznaczony. Lecz Bóg kocha więcej grzesznika przeznaczonego, albowiem chce dla niego większego dobra, mianowicie żywota wiecznego. A więc Bóg nie zawsze więcej kocha to, co lepsze.
Lecz przeciwnie. Każde kocha podobne sobie, jak jest widocznym z tego co napisano (Syr 13, 19): każde zwierzę miłuje sobie podobne. Lecz o tyle jest coś lepsze, o ile jest podobniejsze do Boga. A więc to co lepsze, Bóg kocha więcej.
Odpowiadam, że odpowiednio do tego co powiedziano, należy stwierdzić, iż Bóg więcej kocha to, co lepsze. Powiedziano bowiem (paragr. poprz.), że to, iż Bóg kocha coś bardziej, nie znaczy nic innego jak to, że chce dlań większego dobra. Albowiem wola Boga jest przyczyną dobroci w rzeczach. I stąd z tego powodu są niektóre rzeczy lepsze, że Bóg chce dla nich większego dobra. Wynika stąd, że lepsze rzeczy kocha więcej.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Bóg kocha Chrystusa nie tylko więcej niż cały rodzaj ludzki, lecz także więcej niż cały stworzony wszechświat. Chciał bowiem dla Niego większego dobra, gdyż darował Mu imię, które jest nad wszelakie imię (Flp 2, 9); tak, że go uczynił prawdziwym Bogiem. I bynajmniej się przez to nie zmniejsza Jego wielkość, że Bóg Go wydał na śmierć za zbawienie rodzaju ludzkiego; owszem stał się stąd chwalebnym zwycięzcą; stało się bowiem panowanie na ramieniu jego, jak mówi (Iz 9, 6).
Odpowiedź na drugi zarzut. Naturę ludzką przybraną przez Słowo Boże w osobie Chrystusa, według tego co powiedziano poprzednio (odpowiedź na zarzut poprzedni), Bóg więcej kocha niż wszystkich aniołów i natura ta jest lepszą przede wszystkim z powodu zjednoczenia. Lecz mówiąc ogólnie o naturze ludzkiej, porównując ją z naturą anielską co do porządku łaski i chwały, znajduje się równość; gdyż ta sama jest miara człowiecza i która jest aniołowa, jak powiedziano (Ap 21, 17). Tak jednak, że znajdują się co do tego niektórzy aniołowie wyższym nad niektórych ludzi, a niektórzy ludzie nad niektórych aniołów. Lecz co do warunków natury, anioł jest lepszy od człowieka. Nie dlatego Bóg przyjął ludzką naturę, jakoby człowieka bezwzględnie więcej kochał, lecz dlatego, że tenże więcej potrzebował, tak jak dobry ojciec rodziny daje coś cenniejszego choremu słudze, czego by nie dał zdrowemu synowi.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Tę wątpliwość co do Piotra i Jana rozwiązują wielorako. Augustyn bowiem odnosi to do tajemnicy, mówiąc (tamże w zarzucie), że życie czynne, które oznacza Piotr, kocha Boga więcej niż życie kontemplacyjne, które oznacza Jan. Więcej bowiem odczuwa uciski obecnego życia i goręcej pragnie być od nich uwolnione i iść do Boga. Kontemplacyjne natomiast życie Bóg kocha więcej, albowiem dłużej je zatrzymuje. Nie kończy się ono bowiem razem z życiem cielesnym, tak jak życie czynne. Inni znowu mówią, że Piotr więcej ukochał Chrystusa w członkach. I w ten sposób także jego Chrystus kochał więcej; stąd polecił mu Kościół. Jan natomiast więcej kochał Chrystusa w Nim samym i w ten sposób także Chrystus więcej go kochał; stąd polecił mu Matkę. Inni znowu mówią, że jest rzeczą niepewną, który z nich kochał Chrystusa więcej miłością doskonałą i podobnie, którego z nich Bóg kochał więcej, odnośnie do większej chwały wiecznego żywota. Lecz mówią, że Piotr kochał więcej ze względu na niejaką ochoczość czy zapał; Jan zaś był więcej ukochanym ze względu na pewne oznaki poufałości, które Chrystus więcej mu pokazywał z powodu jego wieku młodzieńczego i czystości. Inni znowu mówią, że Chrystus kochał więcej Piotra ze względu na znamienitszy dar miłości, Jana zaś więcej ze względu na dar rozumienia. Stąd Piotr był lepszym bezwzględnie i bardziej ukochanym, Jan zaś pod pewnym względem. Jednak wydaje się to zuchwalstwem rzecz tę rozstrzygać, albowiem jak powiedziano w (Prz 16, 2): Pan jest, który uważa duchy, nie kto inny.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Pokutujący i niewinni w takim są do siebie stosunku, jak winowajcy do przewinień. Albowiem czy są niewinnymi czy grzesznikami, ci są lepszymi i bardziej ukochanymi, którzy więcej mają łaski. Przy równych jednak warunkach niewinność jest godniejszą i bardziej ukochaną. Mówi się jednak, że Bóg więcej cieszy się z pokutującego niż z niewinnego, ponieważ częstokroć pokutujący powstają z grzechu ostrożniejszymi, pokorniejszymi i gorliwszymi. Stąd Grzegorz mówi tamże (Homil. XXXIV in Evang.), że wódz na wojnie takiego żołnierza więcej kocha, który po ucieczce powróciwszy, dzielnie napiera na wroga, niż takiego, który nie uciekł nigdy, ani też nigdy nie stawał mężnie. Albo też z innego powodu, ponieważ równy dar łaski większym jest w porównaniu do grzesznika, który zasłużył na karę, niż do niewinnego, który nie zasłużył na nią. Tak jak sto marek większym jest darem, gdy się je daje ubogiemu, niż gdy się daje królowi.
Odpowiedź na piąty zarzut. Skoro wola Boża jest przyczyną dobroci w rzeczach, wedle tego czasu cenić należy dobroć tego, którego Bóg kocha, wedle którego ma mu być z dobroci Bożej dany jakiś dar. Wedle tego więc czasu, w którym przeznaczonemu grzesznikowi ma być dane większe dobro z Bożej woli, jest grzesznik lepszym; chociaż według jakiegoś innego czasu, jest gorszym; ponieważ i wedle jakiegoś czasu nie jest ani dobrym ani złym.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.