Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 21, a. 1

Czy w Bogu jest sprawiedliwość

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że w Bogu nie ma sprawiedliwości. Sprawiedliwość bowiem dzieli się przeciw wstrzemięźliwości. Wstrzemięźliwości zaś nie ma w Bogu. Zatem nie ma też sprawiedliwości.

Zarzut drugi. Oprócz tego ktokolwiek czyni wszystko według upodobania swej woli, nie działa według sprawiedliwości. Lecz jak mówi Apostoł (Ef 1, 11), Bóg sprawuje wszystko według rady woli swojej. Nie należy Mu zatem przypisywać sprawiedliwości.

Zarzut trzeci. Oprócz tego czynem sprawiedliwości jest oddawać, co się należy. Lecz Bóg nie jest niczyim dłużnikiem. Zatem sprawiedliwość nie jest przymiotem Boga.

Zarzut czwarty. Oprócz tego cokolwiek jest w Bogu, jest Jego istotnością. Lecz to nie jest właściwością sprawiedliwości. Mówi bowiem Boecjusz w księdze de Hebdom., że dobre odnosi się do istotności, sprawiedliwe zaś do czynu. Zatem sprawiedliwość nie jest właściwością Boga.

Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano (Ps 10, 8): Sprawiedliwy Pan i sprawiedliwość miłuje.

Odpowiadam, że dwojaki jest rodzaj sprawiedliwości. Jeden, który polega na wzajemnym dawaniu i przyjmowaniu, jak na przykład ten, który polega na kupnie lub sprzedaży i tym podobnych stosunkach lub zamianach. I ten nazywa Filozof w V Ethic. sprawiedliwością zamienną lub kierującą zamianami czy stosunkami. I ta nie jest właściwością Boga, ponieważ, jak mówi Apostoł (Rz 11, 35): kto mu pierwej dał, a będzie mu oddane? Drugi rodzaj, który polega na rozdzielaniu i nazywa się sprawiedliwością rozdzielającą, według której jakiś rządca lub szafarz udziela każdemu stosownie do jego godności. Jak więc porządek odpowiedni rodziny lub jakiejkolwiek rządzonej społeczności pokazuje tego rodzaju sprawiedliwość w rządzącym, tak porządek wszechświata, który okazuje się zarówno w rzeczach przyrody, jak i w rzeczach wolnej woli, wykazuje sprawiedliwość Boga. Stąd mówi Dionizy w rozdziale VIII De div. nom.: to, że istnieje prawdziwa sprawiedliwość Boga, należy widzieć w tym, iż wszystkim nadał to, co im jest właściwe, według godności każdego z istniejących; i naturę każdego zachowuje we właściwym porządku i mocy.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Niektóre z cnót moralnych odnoszą się do namiętności, jak wstrzemięźliwość do pożądliwości, męstwo do bojaźni i odwagi, łagodność do gniewu. I tego rodzaju cnoty można przypisywać Bogu tylko przenośnie, ponieważ w Bogu nie ma ani namiętności, jak to powyżej powiedziano, ani pożądania zmysłowego, w którym tego rodzaju cnoty są jako w podmiocie, jak mówi Filozof w III Ethic. Niektóre zaś cnoty moralne odnoszą się do działania, jak na przykład do dawania i ofiarności, jak sprawiedliwość i hojność i wspaniałomyślność, które też nie są w części zmysłowej, ale w woli. Stąd nic nie przeszkadza, by tego rodzaju cnoty kłaść w Bogu, jednak nie odnośnie do czynności świeckich, lecz do czynności Bogu odpowiednich. Śmiesznym jest bowiem chwalić Boga odnośnie do cnót politycznych, jak mówi Filozof w X Ethic.

Odpowiedź na drugi zarzut. Skoro dobro zrozumiane jest przedmiotem woli, niemożliwym jest, by Bóg chciał czegoś innego, jak tego, co ma uzasadnienie w Jego mądrości. A ta właśnie jest jakby prawem sprawiedliwości, według której Jego wola jest słuszna i sprawiedliwa. Stąd, co czyni według swej woli, czyni sprawiedliwie; jak i my, to co według prawa czynimy, czynimy sprawiedliwie. My jednak według prawa nadanego przez kogoś wyższego, Bóg zaś sam Sobie jest prawem.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Każdemu należy się to, co jest jego. Mówi się zaś, że coś jest czyimś, co jest do niego przyporządkowane. Jak sługa jest pana, a nie odwrotnie, wolnym bowiem jest to, co samo dla siebie jest przyczyną (I Metaph.). Zatem w nazwie długu wprowadza się pewien porządek wymagania lub konieczności tego, do czego się go przyporządkowuje. Dwojaki zaś porządek należy rozważać w rzeczach. Jeden, w którym coś stworzonego jest przyporządkowane do innego stworzonego, jak części przyporządkowane są do całości, a przypadłości do substancji, i każda rzecz do swego celu. Inny porządek, którym wszystkie stworzenia podporządkowane są do Boga. W ten sposób i to, co się należy, można rozważać dwojako w działaniu bożym. Albo odnośnie do tego, że coś należy się Bogu, albo odnośnie do tego, że coś należy się rzeczy stworzonej; i obydwoma sposobami Bóg oddaje, co się należy. Należy się bowiem Bogu, by spełniło się w rzeczach to, co chce Jego mądrość i wola, i co pokazuje Jego dobroć. I pod tym względem sprawiedliwość Boga odnosi się do tego, co Mu wypada przez to, że oddaje Sobie, co Mu się należy. Należy się także jakiejś rzeczy stworzonej, by miała to, co do niej jest przyporządkowane; jak na przykład człowiekowi, by miał ręce i by mu inne zwierzęta służyły. I w ten sposób także Bóg czyni sprawiedliwość, gdy każdemu daje, co mu się należy, podług wymagania jego natury i stanu. Lecz ta należność wypływa z pierwszej; ponieważ to się każdemu należy, co jest do niego przyporządkowane według porządku mądrości bożej. I chociaż Bóg w ten sposób daje komuś, co mu się należy, jednak Sam nie jest dłużnikiem, ponieważ On Sam do innych rzeczy nie jest przyporządkowany, lecz raczej inne rzeczy do Niego. I dlatego nazywa się czasem sprawiedliwość w Bogu odpowiednią towarzyszką Jego dobroci, czasem zaś wynagrodzeniem za zasługi. I obydwóch sposobów dotyka Anzelm mówiąc: Gdy karzesz złych, jest to sprawiedliwym, ponieważ to jest odpowiednim ich zasługom. Gdy zaś litujesz się nad złymi, jest to sprawiedliwym, ponieważ odpowiednim jest to Twojej dobroci (Prosolog., c. 10).

Odpowiedź na czwarty zarzut. Chociaż sprawiedliwość odnosi się do czynu, jednak przez to nie wyklucza się, by nie była istotnością Boga; ponieważ także i to, co należy do istotności rzeczy, może być początkiem czynności. Lecz dobro nie zawsze odnosi się do czynu; gdyż mówi się, że coś jest dobrem nie tylko o ile działa, lecz także, o ile jest doskonałym w swej istotności. I z tego powodu mówi się tamże, że dobre przyrównuje się do sprawiedliwego, jak ogólne do szczególnego.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.