Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 21, a. 4

Czy we wszystkich dziełach Boga jest miłosierdzie i sprawiedliwość

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie we wszystkich dziełach Boga jest miłosierdzie i sprawiedliwość. Niektóre bowiem dzieła Boga przypisuje się miłosierdziu, jak usprawiedliwienie bezbożnego; niektóre zaś sprawiedliwości, jak potępienie bezbożnych. Stąd powiedziano (Jk 2, 13): sąd bez miłosierdzia temu, który miłosierdzia nie uczynił. Zatem nie w każdym dziele Boga ukazuje się miłosierdzie i sprawiedliwość.

Zarzut drugi. Oprócz tego Apostoł (Rz 15, 8-9) przypisuje nawrócenie Żydów sprawiedliwości i prawdzie; nawrócenie pogan zaś miłosierdziu. Zatem nie w każdym dziele Boga jest sprawiedliwość i miłosierdzie.

Zarzut trzeci. Oprócz tego wielu sprawiedliwych cierpi na tym świecie. To zaś jest niesprawiedliwe. Zatem nie w każdym dziele Boga jest sprawiedliwość i miłosierdzie.

Zarzut czwarty. Oprócz tego, rzeczą sprawiedliwości jest oddawać, co jest należne, miłosierdzia zaś rzeczą pomagać nędzy: i w ten sposób zarówno sprawiedliwość, jak miłosierdzie przypuszcza coś uprzednio w swym dziele. Lecz stworzenie niczego nie przypuszcza uprzednio. Zatem w stworzeniu nie ma ani miłosierdzia, ani sprawiedliwości.

Lecz przeciwnym temu jest, co mówi się w (Ps 24, 10): wszystkie drogi Pańskie miłosierdzie i prawda.

Odpowiadam, że musi się znachodzić w każdym dziele Boga miłosierdzie i prawda; jednak wtedy, jeśli bierze się miłosierdzie w znaczeniu usuwania jakiegoś braku; chociaż właściwie nie każdy brak można nazwać boleścią, lecz tylko brak dotykający naturę rozumną, której właściwością jest być szczęśliwą; boleść bowiem przeciwstawia się szczęściu. Powód zaś tej konieczności jest ten, że skoro dług, który oddaje się ze sprawiedliwości bożej, jest należny albo Bogu, albo należny jakiemuś stworzeniu, ani jednego, ani drugiego nie może brakować w jakimś dziele Boga. Nie może bowiem nic Bóg uczynić, co by się nie zgadzało z Jego mądrością i dobrocią; i odnośnie do tego sposobu powiedzieliśmy, że coś jest należne Bogu. Podobnie, cokolwiek czyni w rzeczach stworzonych, czyni według odpowiedniego porządku i proporcji, a na tym polega pojęcie sprawiedliwości. I tak w każdym dziele Boga musi być sprawiedliwość. Dzieło zaś sprawiedliwości bożej zawsze przypuszcza dzieło miłosierdzia i na nim się opiera. Stworzeniu bowiem nic się nie należy, chyba z powodu czegoś uprzednio w nim istniejącego, lub uprzednio rozważanego; i znowu, jeśli to jest należne stworzeniu, będzie to z powodu czegoś uprzedniego. A skoro nie należy postępować w nieskończoność, musi się dojść do czegoś, co zależy tylko od dobroci woli bożej, która jest celem ostatecznym. Na przykład gdy mówimy, że posiadanie rąk należne jest człowiekowi z powodu duszy rozumnej; posiadanie zaś duszy rozumnej należne mu jest, by był człowiekiem; być zaś człowiekiem, z powodu dobroci bożej. I w ten sposób w każdym dziele bożym odnośnie do jego pierwszego źródła przejawia się miłosierdzie. A moc tego sięga wszystkich następstw; i nawet gwałtowniej w nich działa, jak i przyczyna pierwsza gwałtowniej wpływa niż przyczyna drugorzędna. I z tego powodu nawet tych rzeczy, które się należą jakiemuś stworzeniu, Bóg z obfitości swej dobroci udziela obficiej, niż tego wymaga proporcja rzeczy. Mniejszym bowiem jest to, co by wystarczyło do zachowania porządku sprawiedliwości, niż to, co daje dobroć boża, która przewyższa wszelką proporcję stworzenia.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Niektóre dzieła przypisuje się sprawiedliwości, a niektóre miłosierdziu, ponieważ w niektórych wybitniej okazuje się sprawiedliwość, a w niektórych miłosierdzie. A jednak w potępieniu odrzuconych okazuje się miłosierdzie, mianowicie nie zupełnie uwalniające, lecz w pewnym stopniu łagodzące, gdy karze mniej, niż się należy. A w usprawiedliwieniu bezbożnego okazuje się sprawiedliwość, gdy odpuszcza winy z powodu miłości, którą jednak wlał Sam miłosiernie; jak to czyta się o Magdalenie (Łk 7, 47): Odpuszcza się jej wiele grzechów, iż wielce umiłowała.

Odpowiedź na drugi zarzut. Sprawiedliwość i miłosierdzie Boga okazuje się w nawróceniu Żydów i pogan; lecz pewna sprawiedliwość okazuje się w nawróceniu Żydów, która nie okazuje się w nawróceniu pogan, jak to, że dostąpili zbawienia z powodu obietnic uczynionych Ojcom.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Sprawiedliwość i miłosierdzie okazuje się także w tym, że sprawiedliwi są karani na tym świecie; o ile lekkie jakieś przewinienia oczyszczają się w nich przez tego rodzaju uciski i przez nie od uczuć ziemskich wznoszą się oni bardziej do Boga, według słów Grzegorza (Moral. XXVI, c. 13), złe rzeczy, które nas na tym świecie cisną, zmuszają nas do pójścia do Boga.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Chociaż przed stworzeniem nie przypuszcza się niczego w przyrodzie, jednak przypuszcza się coś uprzednio w poznaniu Boga. I odnośnie do tego zachowuje się tam także pojęcie sprawiedliwości, o ile rzecz otrzymuje byt, o ile to odpowiada bożej mądrości i dobroci. I zachowuje się w pewien sposób pojęcie miłosierdzia, odnośnie do tego, że rzecz zmienia się z niebytu do bytu.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.