Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 22, a. 1

Czy opatrzność jest właściwością Boga

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że opatrzność nie jest właściwością Boga. Opatrzność bowiem według Tuliusa (De Invent. l. II) jest częścią roztropności. Roztropność zaś, skoro jest doradzającą dobrze, według Filozofa Ethic. VI, nie może być właściwością Boga, który nie ma żadnej wątpliwości, w której by Mu trzeba radzić. Zatem opatrzność nie jest właściwością Boga.

Zarzut drugi. Oprócz tego, cokolwiek jest w Bogu, jest wiecznym. Lecz opatrzność nie jest czymś wiecznym, odnosi się bowiem do rzeczy istniejących, które nie są wieczne według Damascena (De Fid. Orth. l. II. c. XXIX). Zatem nie ma w Bogu opatrzności.

Zarzut trzeci. Oprócz tego w Bogu nie ma nic złożonego. Lecz wydaje się, że opatrzność jest czymś złożonym, ponieważ zawiera w sobie wolę i rozum. Zatem opatrzności nie ma w Bogu.

Lecz przeciwnym temu jest, co mówi się w (Mdr 14, 3): A twoja Ojcze opatrzność rządzi.

Odpowiadam, że koniecznym jest przypisywać Bogu opatrzność. Każde dobro bowiem, które jest w rzeczach, Bóg stworzył, jak to powyżej okazano (R. VI, par. 4). W rzeczach zaś znachodzi się dobro nie tylko odnośnie do substancji rzeczy, lecz także odnośnie do ich porządku skierowanego do celu, a zwłaszcza do celu ostatecznego, którym jest dobroć boża, jak to powyżej wyjaśniono (R. XXI, par. 4). To zatem dobro porządku, istniejąc w rzeczach stworzonych, stworzone jest przez Boga. Skoro zaś Bóg jest przyczyną rzeczy przez Swój rozum, i tak trzeba, by idea każdego Jego skutku w Nim uprzednio istniała, jak to wynika z tego, co powiedziano powyżej (R. XV, par. 2), koniecznym jest, by idea porządku rzeczy skierowanego do celu istniała uprzednio w umyśle bożym; idea zaś rzeczy mających być skierowane do celu jest właściwie opatrznością. Jest bowiem główną częścią roztropności, do której przyporządkowane są dwie drugie części, mianowicie pamięć rzeczy przeszłych i rozumienie teraźniejszych; o ile z pamiętanych przeszłych i rozumianych teraźniejszych wnioskujemy o przyszłych rzeczach, które należy przewidzieć. Właściwością zaś jest roztropności, według Filozofa w VI Ethic., kierować inne rzeczy do celu; czy to odnośnie do siebie samego, jak na przykład nazywa się człowiekiem roztropnym ten, który dobrze kieruje swe czyny do celu życia swego; czy to odnośnie do innych, podległych jemu w rodzinie, lub mieście lub królestwie, według tego jak się mówi w (Mt 24, 45): sługa wierny i roztropny, którego postanowił Pan jego nad czeladzią swoją. I według tego sposobu roztropność lub opatrzność może być właściwością Boga; w samym Bogu bowiem nie ma nic, co by miało być kierowane do celu, skoro On jest ostatecznym celem. Sama więc idea przyporządkowania rzeczy do celu nazywa się w Bogu opatrznością. Stąd Boecjusz (IV De Consol. Prosa VI) mówi, że opatrzność jest samą ideą bożą ustanowioną w najwyższym rządcy wszystkich rzeczy, która wszystkim rozporządza. Rozporządzeniem zaś można nazwać zarówno ideę przyporządkowania rzeczy do celu, jak ideę porządku części w całości.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Według Filozofa w VI Ethic., roztropność we właściwym znaczeniu rozporządza tymi rzeczami, o których dobra rada (eubulia) trafnie doradza, a zdrowy rozsądek (synesis) słusznie sądzi. Stąd choć nieodpowiednim jest Bogu, by się naradzał, o ile rada jest badaniem rzeczy wątpliwych, jednak rozsądzenie o tych, które mają być skierowane do celu, o których ma prawdziwą ideę, jest właściwością Boga, według słów Psalmu (Ps 148, 6): ustawę dał i nie przeminie. I odnośnie do tego idea roztropności i opatrzności właściwą jest Bogu. Chociaż także można powiedzieć, że sama idea rzeczy, które mają być uczynione, nazywa się w Bogu radą; nie z powodu badania, lecz z powodu pewności poznania, do którego dochodzą doradzający przez badanie. Stąd powiedziano w (Ef 1, 11): który sprawuje wszystko według rady woli swojej.

Odpowiedź na drugi zarzut. Do troski należą dwie rzeczy, mianowicie idea porządku, która nazywa się opatrznością i rozporządzeniem; i wykonanie porządku, które nazywa się rządzeniem. I pierwsze z nich jest wieczne, drugie zaś czasowe.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Opatrzność jest w rozumie, lecz przypuszcza wolę celu; nikt bowiem nie rozkazuje o rzeczach, które dla celu mają być wykonane, tylko o ile chce celu. Stąd i roztropność przypuszcza cnoty moralne, przez które pożądanie odnosi się do dobra, jak powiedziano w VI Ethic. A jednak gdyby opatrzność w różny sposób odnosiła się do woli i do rozumu bożego, byłoby to bez szkody pojedynczości bożej; skoro wola i rozum w Bogu są tym samym, jak to powyżej powiedziano (R. XIX, par. 1 i 4, odp. na drugi zarzut).

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.