Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 22, a. 2

Czy wszystko jest podległe opatrzności bożej

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie wszystko jest podległe opatrzności bożej. Nic bowiem, co podległo opatrzności, nie dzieje się przypadkiem. Jeśli więc Bóg wszystkimi rzeczami opatrznościowo rozporządził, nie będzie nic przypadkowym; i tak znika przypadek i los. A to jest przeciwne powszechnemu mniemaniu.

Zarzut drugi. Oprócz tego każdy mądry przewidujący odsuwa, o ile może, brak i zło od tych rzeczy, którymi się opiekuje. Widzimy zaś, że jest dużo złego w rzeczach. Albo zatem nie może im Bóg przeszkodzić i w ten sposób nie jest wszechmogący, albo nie troszczy się o wszystkie rzeczy.

Zarzut trzeci. Oprócz tego, te rzeczy, które dzieją się z konieczności, nie potrzebują opatrzności czy roztropności; stąd według Filozofa w VI Ethic., roztropność jest słusznym pojęciem o rzeczach mogących się zdarzyć, do których odnosi się rada i wybór. Skoro więc wiele się dzieje w rzeczach z konieczności, nie wszystkie podlegają opatrzności.

Zarzut czwarty. Oprócz tego, ktokolwiek sobie jest pozostawiony, nie podlega opatrzności jakiegoś rządzącego. Lecz Bóg pozostawił ludzi sobie samych według owych słów (Syr 15, 14): Bóg od początku stworzył człowieka i zostawił go w ręce rady jego; a w szczególności złych, według słów (Ps 81, 13): puściłem je za żądzami serc ich. Zatem nie wszystko podlega opatrzności bożej.

Zarzut piąty. Oprócz tego mówi Apostoł w (1 Kor 9, 9), że nie ma Bóg o wołach pieczy. I z tego samego powodu i o innych stworzeniach nierozumnych. Zatem nie wszystko podlega opatrzności bożej.

Lecz przeciwnym temu jest, co się mówi w (Mdr 8, 1) o mądrości bożej, która dosięga od końca aż do końca mocnie i rozrządza wszystko wdzięcznie.

Odpowiadam, że niektórzy zupełnie zaprzeczyli opatrzności, jak Demokryt i Epikurejczycy, twierdząc, że świat powstał przypadkiem. Niektórzy zaś twierdzili, że tylko rzeczy niezniszczalne podlegają opatrzności, zniszczalne zaś nie podlegają co do osobników, ale co do gatunków. W ten bowiem sposób są zniszczalne. W ich imieniu mówi się w (Hi 22, 14): obłoki tajnikiem jego, ani się rzeczom naszym przypatruje, a około zawias niebieskich przechodzi się. Od ogółu zaś zniszczalnych rzeczy Rabin Mojżesz (Doct. Perplex.) wyklucza ludzi z powodu dostojności rozumu, w którym uczestniczą; co do innych zaś osobników zniszczalnych poszedł za zdaniem innych. Lecz konieczną rzeczą jest powiedzieć, że wszystko podlega opatrzności bożej, nie tylko w ogólności, ale także i w szczególności. A to okazuje się w ten sposób. Skoro bowiem każdy czynnik działa dla celu, tak daleko rozciąga się skierowanie skutków do celu, jak daleko się rozciąga przyczynowość pierwszego czynnika. Stąd bowiem przydarza się w czynach kogoś działającego, że pojawia się coś nie skierowanego do celu, iż skutek ten wynika z jakiejś innej przyczyny, poza zamiarem działającego. Przyczynowość zaś Boga, który jest pierwszym działającym, rozciąga się na wszystkie byty, nie tylko co do początków gatunku, lecz także co do początków osobników, nie tylko niezniszczalnych, ale także zniszczalnych. Stąd koniecznym jest, by wszystko, co ma jakimś sposobem byt, było skierowane przez Boga do celu, według słów Apostoła w (Rz 13, 1), które są od Boga, są uporządkowane. Ponieważ więc opatrzność Boga niczym innym nie jest, jak ideą skierowania rzeczy do celu, jak to powiedziano (w par. poprzednim), koniecznym jest, by wszystkie rzeczy o ile uczestniczą w bycie, o tyle podlegały opatrzności bożej. Podobnie także wykazano powyżej (R. XIV, par. 11), że Bóg poznaje wszystkie rzeczy i powszechne i szczegółowe. A skoro poznanie Jego przyrównuje się do rzeczy, jak poznanie sztuki do przedmiotów sztuki, jak to powyżej powiedziano (R. XIV, par. 8), koniecznym jest, by wszystkie rzeczy poddane były Jego porządkowi, jak wszystkie przedmioty sztuki podległe są porządkowi sztuki.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Inaczej się rzecz ma z przyczyną ogólną, inaczej z poszczególną. Może bowiem coś uniknąć porządku przyczyny poszczególnej, a nie porządku przyczyny ogólnej. Nie usuwa się bowiem nic spod porządku przyczyny szczegółowej, chyba przez jakąś przyczynę szczegółową przeszkadzającą; jak paleniu się drzewa przeszkadza się działaniem wody. Stąd, skoro wszystkie przyczyny szczegółowe zawierają się pod przyczyną ogólną, niemożliwym jest, by jakiś skutek uniknął porządku przyczyny ogólnej. O ile więc jakiś skutek usuwa się spod porządku jakiejś przyczyny szczegółowej, mówi się, że jest przypadkowy lub mimowolny, odnośnie do przyczyny szczegółowej; lecz odnośnie do przyczyny ogólnej, spod której porządku usunąć się nie może, nazywa się przewidzianym. Jak i spotkanie się dwóch sług, chociaż odnośnie do nich jest przypadkowe, jest jednak przewidziane przez pana, który ich świadomie tak do jednego miejsca posyła, że jeden o drugim nie wie.

Odpowiedź na drugi zarzut. Inaczej jest z tym, który troszczy się o coś szczegółowego, a inaczej z przewidującym ogólnym. Przewidujący szczegółowy bowiem odsuwa, o ile może, brak od tych rzeczy, które podlegają jego trosce, lecz przewidujący ogólny dozwala na przydarzanie się jakiegoś braku w jakiejś poszczególnej rzeczy, by nie zaszkodzić dobru całości. Stąd mówi się o rozkładach i brakach w rzeczach przyrody, że są przeciwne naturze poszczególnej; leżą jednak w zamiarze natury ogólnej, o ile brak jednego staje się dobrem drugiego, lub nawet całego wszechświata, rozkład jednego bowiem jest rodzeniem się drugiego, przez które zachowuje się gatunek. Skoro więc Bóg jest ogólnym przewidującym całego bytu, należy do Jego opatrzności, by pozwalał na istnienie pewnych braków w niektórych poszczególnych rzeczach, by nie przeszkodzić doskonałemu dobru wszechświata. Gdyby bowiem usunięto wszystkie złe rzeczy, wiele dobrych by brakowało we wszechświecie; nie byłoby bowiem życia lwa, gdyby nie było zabijania zwierząt, ani też nie byłoby cierpliwości męczenników, gdyby nie było prześladowania tyranów. Stąd mówi Augustyn Enchirid. c. XI: Bóg Wszechmocny w żaden sposób by nie pozwolił, by zło jakieś istniało w Jego dziełach, gdyby nie był tak wszechmocnym i dobrym, by dobre czynił także ze złego. Wydaje się zaś, że te dwa zarzuty, na które teraz odpowiedzieliśmy, wywarły wpływ na tych, którzy spod opatrzności bożej usunęli rzeczy zniszczalne, w których znachodzą się przypadkowe i złe.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Człowiek nie jest twórcą przyrody, lecz posługuje się do swego użytku rzeczami przyrody i cnoty. Stąd opatrzność ludzka nie rozciąga się do rzeczy koniecznych, które pochodzą z przyrody. Do tych jednak rozciąga się opatrzność Boga, który jest Stwórcą przyrody. Wydaje się, że ten argument wywarł wpływ na tych, którzy spod opatrzności bożej usunęli bieg rzeczy przyrodzonych, przypisując go konieczności materii, jak Demokryt i inni starożytni filozofowie przyrody.

Odpowiedź na czwarty zarzut. W tym, że się mówi, iż Bóg pozostawił człowieka sobie samemu, nie usuwa się człowieka spod opatrzności bożej, lecz wykazuje się, że nie jest mu wyznaczona moc działania skierowana do jednego, jak rzeczom w przyrodzie, które są tylko pod działaniem jakby przez kogoś innego skierowane do celu, nie działają zaś same, jakoby kierując się do celu, jak stworzenia rozumne przez wolną wolę, za pomocą której otrzymują radę i wybierają. Stąd mówi znacząco: w ręce rady jego. Lecz ponieważ sam czyn wolnej woli sprowadza się do Boga jako do przyczyny, koniecznym jest, by te rzeczy, które dzieją się z wolnej woli, podlegały opatrzności bożej; opatrzność bowiem ludzka zawiera się w opatrzności bożej, jak przyczyna szczegółowa w przyczynie ogólnej. Nad ludźmi zaś sprawiedliwymi w pewien doskonalszy sposób Bóg rozciąga opatrzność, niż nad niezbożnymi, o ile nie pozwala, by stało się przeciw nim coś takiego, co ostatecznie by przeszkodziło ich zbawieniu; albowiem tym, którzy miłują Boga, wszystko dopomaga ku dobremu, jak mówi się w (Rz 8, 28). Lecz z tego samego, że niezbożnych nie odciąga od zła winy, mówi się, że ich opuszcza, jednak nie tak, by zupełnie byli usunięci od Jego opatrzności, inaczej powróciliby do nicości, gdyby ich Jego opatrzność nie zachowywała. I wydaje się, że ten powód skłonił Tulliusa, który ludzkie rzeczy, o których zasięgamy rady, usunął spod opatrzności bożej (De Divinat. lib. II).

Odpowiedź na piąty zarzut. Ponieważ stworzenie rozumne przez wolną wolę ma panowanie nad swymi czynami, jak to powiedziano (w odp. na zarzut poprzedni i R. XIX, par. 10), pewnym szczególnym sposobem podlega opatrzności bożej, że się mu mianowicie coś poczytuje za winę lub za zasługę i oddaje mu się coś jako karę lub nagrodę. I odnośnie do tego Apostoł troskę o bydło usuwa od Boga. Jednak nie w ten sposób, by osobniki stworzeń nierozumnych nie należały do opatrzności Boga, jak to sądzi rabin Mojżesz.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.