I, q. 23, a. 1
Czy Bóg przeznacza ludzi
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg nie przeznacza ludzi. Mówi bowiem Damascen w ks. II, De Fid. Orth.: Należy wiedzieć, że wszystko wprawdzie Bóg poznaje uprzednio, jednak nie wszystko uprzednio przeznacza. Poznaje bowiem uprzednio te rzeczy, które są w nas, jednak ich uprzednio nie przeznacza. Lecz zasługi i winy ludzkie są w nas, o ile jesteśmy panami naszych czynów przez wolną wolę. Tych tedy rzeczy, które należą do zasługi lub winy, Bóg nie przeznacza. I w ten sposób usuwa się przeznaczenie ludzi.
Zarzut drugi. Oprócz tego wszystkie stworzenia skierowane są do swych celów przez opatrzność Bożą, jak to powyżej powiedziano (R. XXII, par. 1. 2). Lecz o innych stworzeniach nie mówi się, żeby były przeznaczone przez Boga. Zatem nie mówi się także i o ludziach.
Zarzut trzeci. Oprócz tego aniołowie zdolni są do szczęśliwości, jak i ludzie. Lecz wydaje się, że być przeznaczonymi nie jest właściwością aniołów, ponieważ w nich nigdy nie było cierpienia (miseria); przeznaczenie zaś jest to zamiar zlitowania się (miserendi), jak mówi Augustyn (De div. Quaest. ad Simplic. lib. II. qu. II). Zatem ludzie nie są przeznaczeni.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, dobrodziejstwa, które Bóg wyświadcza ludziom, objawia Duch Święty mężom świętym, według owych słów Apostoła (1 Kor 2, 12): A my nie wzięliśmy ducha tego świata, ale Ducha, który jest z Boga; abyśmy wiedzieli co nam od Boga jest dawane. Jeśliby więc ludzie byli przeznaczeni przez Boga, skoro przeznaczenie byłoby dobrodziejstwem Boga, przeznaczeni znaliby swe przeznaczenie. A to jest widocznie fałszywym.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano (Rz 8, 30): których przeznaczył, tych też wezwał.
Odpowiadam, że właściwym jest Bogu przeznaczanie ludzi. Wszystko bowiem podlega opatrzności Bożej, jak to powyżej wykazano (R. XXII par. 2). Do opatrzności zaś należy przyporządkowanie rzeczy do celu, jak to powiedziano (tamże par. 1). Cel zaś, do którego Bóg przyporządkowuje rzeczy stworzone, jest dwojaki: Jeden, który przewyższa miarę natury stworzonej oraz jej zdolności; a tym celem jest życie wieczne, które polega na oglądaniu Boga, a to jest ponad naturę wszelkiego stworzenia, jak to powyżej powiedziano (R. XII, par. 4). Drugi zaś cel jest proporcjonalny do natury stworzonej, a tego mianowicie rzecz stworzona może dosięgnąć według sił swej natury. Do tego zaś, do czego nie może dojść siłą swej natury, musi być przez kogoś innego posłaną, jak strzałę posyła do celu łucznik. Stąd, właściwie mówiąc, stworzenie rozumne, które jest zdolne do życia wiecznego, jest doprowadzone do niego, jakby kierowane przez Boga. Idea zaś tego kierowania istnieje uprzednio w Bogu, jak w Nim jest i idea przyporządkowania wszystkiego do celu, którą nazwaliśmy opatrznością (R. XXII. par. 1). Idea zaś stawania się czegoś, istniejącego w umyśle czyniącego, jest w nim jakimś uprzednim istnieniem rzeczy, która ma się stać. Stąd idea wspomnianego wyżej kierowania stworzenia rozumnego do celu życia wiecznego, nazywa się przeznaczeniem; przeznaczać znaczy bowiem posyłać. I stąd jest jasnym, że przeznaczenie, odnośne do przedmiotów, nie jest częścią opatrzności.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Damascen nazywa przeznaczenie nakładaniem konieczności; jak to jest i w rzeczach przyrody, które przeznaczone są do jednego. Jasnym to jest z tego, co dodaje następnie: nie chce bowiem złości, ani wymusza cnoty. Stąd przeznaczenie nie jest wykluczone.
Odpowiedź na drugi zarzut. Stworzenia nierozumne nie są zdolne do tego celu, który przewyższa władze natury ludzkiej. Stąd nie we właściwym znaczeniu mówi się, że są przeznaczone. Chociaż czasami nieodpowiednio nazywa się przeznaczeniem coś, odnośnie do jakiegokolwiek innego celu.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Być przeznaczonym właściwym jest aniołom, tak jak i ludziom, choć nigdy nie byli nieszczęśliwi. Ruch bowiem nie przyjmuje gatunku od terminu od którego, ale od terminu do którego; obojętnym jest bowiem co do pojęcia bielenia, czy ten, który jest obielony był czarny, czy blady, czy czerwony. I podobnie obojętnym jest dla pojęcia przeznaczenia, czy ktoś do życia wiecznego przeznaczony jest ze stanu cierpienia, czy nie. Chociaż można powiedzieć, że wszelkie nadanie dobra, ponad to, co się należy temu, któremu się nadaje, należy do miłosierdzia, jak to powyżej powiedziano (R. XXI par. 3 jak i 4).
Odpowiedź na czwarty zarzut. Nawet jeśli specjalnym przywilejem objawionym jest niektórym ich przeznaczenie, jednak nie jest właściwym, by objawiało się ono wszystkim; w ten bowiem sposób, ci którzy nie są przeznaczeni, wpadliby w rozpacz, a pewność w przeznaczenie spowodowałaby zaniedbanie się w przeznaczonych.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.