I, q. 23, a. 5
Czy przewidywanie zasług jest przyczyną przeznaczenia
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że przewidywanie zasług jest przyczyną przeznaczenia. Mówi bowiem Apostoł (Rz 8, 29): których przejrzał, tych i przeznaczył. A glossa Ambrożego o tych słowach (Rz 9, 15): Zmiłuję się nad tym, komu będę miłościwy, itd. mówi: miłosierdzie dam temu, o którym wiem, że całym sercem zwróci się do mnie. Zatem wydaje się, że przewidywanie zasług jest przyczyną przeznaczenia.
Zarzut drugi. Oprócz tego przeznaczenie boże obejmuje wolę bożą, która nie może być nierozumną, skoro przeznaczenie jest postanowieniem zmiłowania się, jak mówi Augustyn De Praedest. Sanct. c. III, VI, XVII. Lecz nie może być żadnego innego powodu dla przeznaczenia, jak przewidywanie zasług. Zatem przewidywanie zasług jest przyczyną, czyli powodem przeznaczenia.
Zarzut trzeci. Oprócz tego nie ma niesprawiedliwości u Boga, jak powiedziano (Rz 9, 14). Wydaje się zaś niesprawiedliwym, by dawano równym rzeczy nierówne. Wszyscy ludzie zaś są równi i co do natury, i co do grzechu pierworodnego, nierówność zaś rozważa się w nich odnośnie do zasług lub win ich własnych czynów. Zatem Bóg przygotowuje ludziom nierówne rzeczy, przeznaczając i odrzucając, tylko dla przewidzianych różnic w zasługach.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Apostoł (Tt 3, 5): nie z uczynków sprawiedliwości, któreśmy uczynili my, ale podług miłosierdzia swego zbawił nas. Jak więc nas zbawił, tak i przeznaczył, byśmy się zbawili. Zatem przewidywanie zasług nie jest przyczyną lub powodem przeznaczenia.
Odpowiadam, że skoro przeznaczenie zawiera wolę, jak to powyżej powiedziano (par. 3, 4), tak należy badać powód przeznaczenia, jak się bada powód woli bożej. Powiedziano zaś powyżej (R. XIX, par. 5), że nie należy przypisywać woli bożej przyczyny ze strony czynu chcenia; lecz można przypisywać powód ze strony rzeczy chcianych, o ile mianowicie Bóg chce, by była jakaś rzecz dla innej. Nikt więc nie byłby tak nierozumny, by powiedział, że zasługi są przyczyną przeznaczenia bożego ze strony czynu przeznaczającego. Lecz rozważa się w zagadnieniu, czy ze strony skutku przeznaczenie ma jakąś przyczynę. I to należy badać, czy Bóg z góry postanowił, że komuś da skutek przeznaczenia dla jakichś zasług.
Byli zatem tacy, którzy mówili, że skutek przeznaczenia z góry komuś jest postanowiony ze względu na zasługi uprzednie w innym życiu. I to było stanowisko Orygenesa (Peri Archon, l. II, c. IX), który twierdził, że dusze ludzkie są stworzone od początku i według różnorodności ich uczynków różne stany im są przydzielone na tym świecie, gdy są złączone z ciałami. Lecz to zdanie wyklucza Apostoł (Rz 9, 11-13) mówiąc: Gdy się jeszcze nie narodzili byli, albo co dobrego albo złego uczynili, nie z uczynków, ale z tego, który powoływa, rzeczono jej, że większy będzie służył mniejszemu. Byli więc inni, którzy mówili, że uprzednio istniejące zasługi w tym życiu są powodem i przyczyną skutku przeznaczenia. Twierdzili bowiem Pelagianie, że początek czynienia dobrze jest z nas, dokonanie zaś od Boga. I tak przydarza się stąd, że jednemu daje się skutek przeznaczenia, a nie innemu, ponieważ jeden, przygotowując się, dał początek, a inny nie. Lecz przeciwko temu jest to, co mówi Apostoł (2 Kor 3, 5), że: nie iżbyśmy byli dostateczni sami z siebie co myśleć jako sami z siebie. Nie można zaś znaleźć wcześniejszego początku jak myślenie. Stąd nie można powiedzieć, że coś w nas istnieje początkowo, co byłoby powodem skutku przeznaczenia. Stąd byli inni, którzy mówili, że zasługi idące za skutkiem przeznaczenia są powodem przeznaczenia: co należy rozumieć, że dlatego Bóg komuś daje łaskę, i z góry postanowił, że mu da, że wiedział uprzednio, iż tenże łaski dobrze użyje; jak gdy król daje jakiemuś żołnierzowi konia, wiedząc, że go dobrze będzie używać. Lecz wydaje się, że ci rozróżniali pomiędzy tym, co jest z łaski, a tym, co jest z wolnej woli, jakby to samo nie mogło pochodzić od obydwóch. Jasnym jest bowiem, że to, co jest z łaski, jest skutkiem przeznaczenia, a tego nie można kłaść jako powodu przeznaczenia, skoro to zawiera się w przeznaczeniu. Jeśli więc coś innego z naszej strony jest powodem przeznaczenia, będzie ono poza skutkiem przeznaczenia. Nie ma bowiem różnicy między tym, co jest z wolnej woli, a tym, co jest z przeznaczenia; jak nie ma też różnicy między tym, co pochodzi z przyczyny drugiej, a tym, co pochodzi z przyczyny pierwszej; boska opatrzność bowiem wywołuje skutki przez działanie przyczyn drugorzędnych, jak to powyżej powiedziano (R. XXII, par. 3). Stąd i to, co jest z wolnej woli, jest z przeznaczenia.
Należy zatem powiedzieć, że skutek przeznaczenia możemy dwojako rozważać. Jednym sposobem w szczególności. I tak nic nie przeszkadza, by jakiś skutek przeznaczenia był przyczyną i powodem innego; późniejszy mianowicie wcześniejszego, jako jego przyczyny celowej; wcześniejszy zaś późniejszego, jako jego przyczyny zasługującej, która sprowadza się do przysposobienia materii. Tak, jak gdy mówimy, że Bóg z góry postanowił, iż da komuś chwałę dla zasług; i że z góry postanowił, iż da komuś łaskę, by zasłużył na chwałę. Innym sposobem można rozważać skutek przeznaczenia w ogólności. I tak jest niemożliwym, by całkowity skutek przeznaczenia w ogóle miał jakąś przyczynę z naszej strony. Cokolwiek bowiem jest w człowieku kierującego do zbawienia, zawiera się całe w skutku przeznaczenia, nawet samo przygotowanie do łaski; nie dzieje się to bowiem inaczej jak przez pomoc bożą, według owych słów (Lm 5, 21): nawróć nas Panie ku sobie, a nawrócimy się. Jednak tym sposobem przeznaczenie ma za powód ze strony skutku dobroć bożą; do której cały skutek przeznaczenia kieruje się jako do celu, i z której pochodzi jako z pierwszego poruszającego początku.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Przewidywany użytek łaski nie jest powodem udzielania łaski, chyba odnośnie do pojęcia przyczyny celowej, jak to powiedziano.
Odpowiedź na drugi zarzut. Przeznaczenie ma za swe uzasadnienie ze strony skutku w ogólności samą dobroć bożą. W szczególności zaś jeden skutek jest powodem drugiego, jak to powiedziano.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Ze samej dobroci bożej można zaczerpnąć powód przeznaczenia jednych, a odrzucenia innych. Tak bowiem się mówi, że Bóg uczynił wszystko dla swej dobroci, by dobroć boża przedstawiała się w rzeczach. Koniecznym zaś jest, by dobroć boża, która w sobie jest jedna i pojedyncza, różnorodnie była przedstawiona w rzeczach; dlatego, że rzeczy stworzone nie mogą dosięgnąć pojedynczości bożej. I stąd pochodzi, że do dopełnienia wszechświata wymaga się różnych stopni rzeczy, z których jedne wysokie, inne zaś najniższe zajmują miejsce we wszechświecie. I aby zachować różnorodność stopni w rzeczach, pozwala Bóg, by stawały się pewne złe rzeczy, aby wielu dobrym nie przeszkadzano, jak to powyżej powiedziano (R. II, par. 3, R. XXII, par. 2). Tak więc rozważamy cały rodzaj ludzki, jak rozważamy cały wszechświat. W ludziach tedy chciał Bóg, odnośnie do jednych, których przeznacza, przedstawić swą dobroć sposobem miłosierdzia, przebaczając; a odnośnie do innych, których odrzuca, sposobem sprawiedliwości, karząc. I to jest powód, dla którego Bóg jednych wybiera, a innych odrzuca. I tę przyczynę podaje Apostoł (Rz 9, 22-23), mówiąc: Bóg chcąc gniew okazać, (to znaczy zemstę sprawiedliwości) i oznajmić możność swoją, znosił, (to znaczy pozwolił) w wielkiej cierpliwości naczynia gniewu na stracenie zgotowane, iżby okazał bogactwo chwały swej nad naczyniem miłosierdzia, które ku chwale przygotował. I mówi (2 Tm 2, 20): Lecz w wielkim domu nie tylko są naczynia złote i srebrne, ale też drewniane i gliniane; i niektóre ku uczciwości, a niektóre ku zelżywości.
Lecz dlaczego tych wybrał dla chwały, a tamtych odrzucił, to ma powód tylko w woli bożej. Stąd mówi Augustyn Super Joannem Tract. XXVI: dlaczego tego pociąga, a tamtego nie pociąga, nie chciej rozsądzać, jeśli nie chcesz zbłądzić. Podobnie też i w rzeczach przyrody można wyznaczyć powód, skoro cała materia pierwsza sama w sobie jest jednorodna, dlaczego jedną jej część stworzył Bóg na początku pod formą ognia, a inną pod formą ziemi, aby mianowicie była różnorodność gatunków w rzeczach przyrody. Lecz dlaczego ta część materii istnieje pod tą formą, a inna pod inną, to zależy od prostej woli bożej. Jak od prostej woli artysty zależy, by ten kamień był w tej części ściany, a tamten w innej; chociaż pojęcie sztuki wymaga, by jakieś kamienie były w tej, a jakieś w innej. Nie ma jednak w Bogu z tego powodu niesprawiedliwości, gdy przygotowuje rzeczy nierówne dla równych. To bowiem byłoby przeciwko pojęciu sprawiedliwości, gdyby skutek przeznaczenia był oddany jako coś należnego, a nie byłby dany z łaski. W tych rzeczach bowiem, które dane są z łaski, może ktoś według swego upodobania dawać komu chce, więcej lub mniej, byle nikomu nie odbierał tego, co się tamtemu należy, bez naruszenia sprawiedliwości. I to mówi gospodarz (Mt 20, 14-15): Weźmij co twego jest, a idź! Czyli mi się nie godzi uczynić co chcę?
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.