Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 25, a. 5

Czy Bóg może czynić te rzeczy, których nie czyni

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg może czynić tylko te rzeczy, które czyni. Bóg bowiem nie może czynić tego, o czym nie wiedział uprzednio, ani czego z góry nie postanowił, że uczyni. Lecz tylko o tych rzeczach, które czyni, wiedział uprzednio i z góry postanowił, że je uczyni. Zatem może czynić tylko te rzeczy, które czyni.

Zarzut drugi. Oprócz tego, Bóg może czynić tylko to, co powinien i co słusznym jest, by się stało. Lecz Bóg nie powinien czynić tych rzeczy, których nie czyni; ani też nie jest słusznym, by czynił to, czego nie czyni. Zatem Bóg może czynić tylko te rzeczy, które czyni.

Zarzut trzeci. Oprócz tego, Bóg może czynić tylko to, co jest dobrem i odpowiednim dla rzeczy uczynionych. Lecz dla rzeczy uczynionych przez Boga nie jest dobrem ani odpowiednim, by były inaczej niż są. Zatem Bóg może czynić tylko te rzeczy, które czyni.

Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano (Mt 26, 53): Czyżbym nie mógł prosić Ojca mego, a stawi mi teraz więcej niż dwanaście hufców aniołów? A przecież ani sam nie prosił, ani ich Ojciec nie stawił dla odparcia Żydów. Zatem Bóg może czynić to, czego nie czyni.

Odpowiadam, że co do tego niektórzy dwojako błądzili. Jedni bowiem twierdzili, że Bóg działa jakby z konieczności natury; jak bowiem z działania na przykład rzeczy naturalnych, nie mogą pochodzić inne rzeczy, niż te, które się stają, na przykład z nasienia człowieka człowiek, z nasienia oliwki oliwka; tak z działania bożego nie mogłyby wypływać inne rzeczy lub inny porządek rzeczy, jak ten, który jest teraz. Lecz powyżej wykazaliśmy (R. XIX, par. 3), że Bóg nie działa jakoby z konieczności natury, lecz że wola Jego jest przyczyną wszystkich rzeczy; ani też sama wola Jego z natury i z konieczności nie jest skierowana do tych rzeczy. Stąd żadnym sposobem ten porządek rzeczy nie pochodzi od Boga z konieczności, tak, by inne pochodzić nie mogły.

Inni znowu powiedzieli, że możność boża ogranicza się do tego porządku rzeczy, z powodu rozporządzenia mądrości i sprawiedliwości bożej, bez której Bóg nic nie działa. Skoro zaś możność Boga, którą jest Jego istotność, nie jest czym innym jak mądrością Boga, można powiedzieć słusznie, że nie ma niczego w możności Boga, czego by nie było w rozporządzeniu bożej mądrości; mądrość boża bowiem obejmuje wszystko, co może możność. Lecz porządek nadany rzeczom przez mądrość bożą, na którym polega pojęcie sprawiedliwości, jak powyżej powiedziano (R. XXI, par. 4), nie wyczerpuje jednak mądrości bożej tak, by mądrość boża do tego porządku się ograniczała. Jasnym jest bowiem, że całe pojęcie porządku, które mędrzec nadaje rzeczom przez siebie uczynionym, bierze się z celu. Gdy więc cel jest proporcjonalny do rzeczy uczynionych dla celu, mądrość działającego ogranicza się do jakiegoś określonego porządku. Lecz dobroć boża jest celem nieproporcjonalnie przewyższającym rzeczy stworzone. Stąd mądrość boża nie ogranicza się do jakiegoś ściśle określonego porządku rzeczy, tak by z niej inny bieg rzeczy nie mógł wypłynąć. Stąd należy wprost powiedzieć, że Bóg może czynić inne rzeczy niż te, które czyni.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. W nas, w których czym innym jest możność i istotność od woli i umysłu, a umysł znowu czymś innym od mądrości, a wola czymś innym od sprawiedliwości, może coś być w możności, co nie może być w woli sprawiedliwej, lub w mądrym umyśle. Lecz w Bogu tym samym jest możność i istotność i wola i umysł i mądrość i sprawiedliwość. Stąd nie może nic być w możności bożej, co by nie mogło być w Jego sprawiedliwej woli i w Jego mądrym umyśle. Jednak, ponieważ wola nie ogranicza się z konieczności do tych lub tamtych rzeczy, chyba przy pewnych założeniach, jak powiedziano (R. XIX, par. 3), ani też mądrość Boga i sprawiedliwość nie ograniczają się do tego porządku, jak powyżej powiedziano (w corpus paragrafu), nic nie przeszkadza, by było coś w możności Boga, czego nie chce, a co nie zawiera się w tym porządku, który w rzeczach ustanowił. A ponieważ możność uważa się za wykonywającą, wolę zaś za rozkazującą, a umysł i mądrość za kierujące, o tym, co przypisuje się możności rozważanej samej w sobie, mówi się, że Bóg może według możności absolutnej. A tego rodzaju jest wszystko to, w czym można znaleźć pojęcie bytu, jak powyżej powiedziano (par. 3). O tym zaś, co przypisuje się możności bożej odnośnie do tego, że wykonuje rozkazy woli sprawiedliwej, mówi się, że Bóg może czynić możnością zwyczajną. Według tego więc należy mówić, że Bóg co do możności absolutnej może czynić inne rzeczy, niż te, o których z góry wiedział i postanowił, że je uczyni, nie może tak być jednak, by uczynił jakieś rzeczy, o których uprzednio nie wiedział i nie postanowił, że je uczyni. Samo bowiem uczynienie podlega uprzedniej wiedzy i postanowieniu z góry powziętemu; nie zaś sama możność, która jest naturalną. Dlatego więc Bóg coś czyni, że chce, jednak nie dlatego może, że chce, lecz ponieważ takim jest w Swej naturze.

Odpowiedź na drugi zarzut. Bóg nikomu nic nie jest dłużen, chyba Sobie. Stąd, gdy się mówi, że Bóg nie może nic innego uczynić jak to, co powinien, niczego innego to nie oznacza, jak to, że Bóg może uczynić tylko to, co jest odpowiednim dla Niego i sprawiedliwym. Lecz to, co nazywam odpowiednim i sprawiedliwym, można rozumieć dwojako. Jednym sposobem tak, że uważa się, iż to, co nazywam odpowiednim i sprawiedliwym, najpierw jest połączone z tym czasownikiem jest, tak, że ograniczone jest do oznaczania rzeczy teraźniejszych; i tak odnosi się do możności. I w ten sposób fałszywym jest, co się zarzuca, albowiem znaczenie jest takie: Bóg nie może uczynić niczego innego jak to, co teraz jest odpowiednim i sprawiedliwym. Jeśli zaś najpierw połączone jest z tym słowem może, które ma właściwość rozszerzania znaczenia, a później z tym słowem jest, oznaczać będzie jakiś czas teraźniejszy, i to ogólnie; i powiedzenie będzie prawdziwe, w tym znaczeniu: Bóg może uczynić tylko to, co gdyby uczynił, byłoby odpowiednim i sprawiedliwym.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Chociaż ten porządek rzeczy jest określony samymi rzeczami, które są teraz, jednak do tego porządku nie ogranicza się boska mądrość i potęga. Stąd, chociaż dla tych rzeczy, które teraz są, żaden inny porządek nie byłby dobry ani odpowiedni, jednak Bóg mógłby uczynić inne rzeczy i inny im dać porządek.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.