Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 28, a. 1

Czy w Bogu są jakieś stosunki rzeczowe

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że w Bogu nie ma żadnych stosunków rzeczowych. Mówi bowiem Boecjusz w księdze de Trin. c. IV, że jeżeli ktoś stosuje do osób boskich kategorie, wszystko co można orzekać zamienia się na substancję; całkiem jednak nie można orzekać względnie. Lecz cokolwiek jest w Bogu rzeczowo, to można o Nim orzekać. Zatem stosunki w Bogu nie istnieją rzeczowo.

Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Boecjusz w tej samej księdze (c. VI), że podobnym jest stosunek w Trójcy Ojca do Syna i obydwóch do Ducha Świętego, jak tego, co jest to samo, do tego, co jest to samo. Lecz taki stosunek jest tylko pojęciowy; każdy bowiem stosunek rzeczowy wymaga dwóch terminów rzeczowych. Zatem stosunki, które przyjmuje się w Bogu, nie są stosunkami rzeczowymi, lecz tylko pojęciowymi.

Zarzut trzeci. Oprócz tego stosunek ojcostwa jest stosunkiem początku. Lecz gdy się mówi: Bóg jest początkiem stworzeń, nie wnosi się jakiegoś stosunku rzeczowego, lecz tylko pojęciowy. Zatem ani ojcostwo nie jest stosunkiem rzeczowym w Bogu. I z tego samego powodu także i inne stosunki, które w Nim się przyjmuje.

Zarzut czwarty. Oprócz tego rodzenie w Bogu odbywa się według pochodzenia słowa rozumnego. Lecz stosunki, które idą za działaniem rozumu, są stosunkami pojęciowymi. Zatem ojcostwo i synostwo, które orzeka się w Bogu według rodzenia, są tylko stosunkami pojęciowymi.

Lecz przeciwnym temu jest, że ojciec nazywa się tylko od ojcostwa, a syn od synostwa. Jeśli więc ojcostwo i synostwo nie istnieją w Bogu rzeczowo, wynika, że Bóg nie jest rzeczowo Ojcem lub Synem, lecz tylko według naszego sposobu pojmowania; a to jest herezją sabeliańską.

Odpowiadam, że pewne stosunki istnieją w Bogu rzeczowo. Dla wykazania tego należy rozważyć, że tylko w tych rzeczach, które pojmuje się jako stosunek, znajduje się coś, co istnieje tylko pojęciowo, a nie rzeczowo. To zaś nie istnieje w innych rodzajach; ponieważ inne rodzaje, jak ilość i jakość we właściwym znaczeniu oznaczają coś tkwiącego w czymś. Te zaś rzeczy, które pojmuje się jako stosunek, oznaczają we właściwym znaczeniu tylko odniesienie do czegoś. To zaś odniesienie czasem jest w samej naturze rzeczy, jak na przykład, gdy niektóre rzeczy według swojej natury nawzajem są do siebie przyporządkowane i mają wzajemną skłonność. I tego rodzaju stosunki muszą być rzeczowe. Jak na przykład w ciele ciężkim jest skłonność i przyporządkowanie do miejsca środkowego; stąd jest w tym ciężkim pewne odniesienie względem miejsca środkowego. I podobnie jest i z innymi tego rodzaju rzeczami. Czasem zaś odniesienie oznaczone przez to, co pojmuje się jako stosunek, istnieje tylko w samym pojmowaniu rozumu, porównującego jedno z drugim; i wtedy jest tylko stosunek pojęciowy; jak na przykład, gdy rozum przyrównuje człowieka do zwierzęcia, jak gatunek do rodzaju. Gdy zaś coś pochodzi od początku tej samej natury, muszą oba, to znaczy pochodzące i to, od czego pochodzi, schodzić się w tym samym porządku; i w ten sposób muszą mieć rzeczowe odniesienie wzajemne do siebie. Skoro więc pochodzenia w Bogu istnieją w tożsamości natury, jak to wykazano (R. XXVII, par. 3), muszą stosunki, które przyjmuje się według pochodzeń boskich, być stosunkami rzeczowymi.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Mówi się, że stosunkowości nie orzeka się w ogóle o Bogu według właściwego znaczenia tego, co nazywamy stosunkowością; o ile mianowicie właściwego znaczenia tego, co pojmuje się jako stosunek, nie przyjmuje się przez porównanie do tego, w którym tkwi stosunek, lecz w odniesieniu do drugiego. Nie chciał więc przez to wykluczyć, by nie było stosunku w Bogu; lecz że się go nie orzeka na sposób tkwienia, według właściwego znaczenia stosunku, lecz raczej na sposób stosunku do drugiego.

Odpowiedź na drugi zarzut. Stosunek, który oznacza się wyrazem to samo, jest stosunkiem tylko pojęciowym, jeśli się przyjmuje absolutnie to samo; tego rodzaju stosunek bowiem może polegać tylko na pewnym przyporządkowaniu czegoś do siebie samego, które wynajduje rozum, odpowiednio do dwóch jakichś względów, pod którymi go można rozważać. Rzecz zaś ma się inaczej, gdy się mówi, że jakieś rzeczy są te same nie co do liczby, lecz co do natury rodzaju czy gatunku. Boecjusz więc przyrównuje stosunki, które są w Bogu, do stosunku tożsamości, nie odnośnie do wszystkiego, lecz tylko odnośnie do tego, że przez tego rodzaju stosunki nie różniczkuje się substancja, jak również i przez stosunek tożsamości.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Skoro stworzenie pochodzi od Boga w różnorodności natury, Bóg jest poza porządkiem wszelkiego stworzenia; ani też Jego stosunek do stworzeń nie jest z Jego natury. Nie wydaje bowiem stworzeń z konieczności Swej natury, lecz przez rozum i przez wolę, jak to powyżej powiedziano (R. XIV, par. 8, R. XIX, par. 4). I dlatego w Bogu stosunek do stworzeń nie jest rzeczowy. Lecz w stworzeniach stosunek do Boga jest rzeczowy, ponieważ stworzenia zawarte są pod porządkiem boskim i jest w ich naturze, by zależały od Boga. Lecz pochodzenia boskie są w tej samej naturze. Stąd nie ma tu podobieństwa.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Stosunki, które wynikają tylko z działania umysłu w samych rzeczach rozumianych, są tylko stosunkami pojęciowymi, ponieważ mianowicie umysł je wynajduje pomiędzy dwiema rzeczami rozumianymi. Lecz stosunki, które wynikają z działania umysłu, które to stosunki są pomiędzy słowem pochodzącym rozumowo a tym, od czego pochodzą, nie są tylko stosunkami pojęciowymi, lecz rzeczowymi; ponieważ i sam rozum, i pojęcie są pewną rzeczą, i przyrównują się rzeczowo do tego, co pochodzi rozumowo, jak rzeczy materialne do tego, co ma pochodzenie materialne. I tak ojcostwo i synostwo są w Bogu stosunkami rzeczowymi.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.