I, q. 28, a. 2
Czy stosunek w Bogu jest tym samym co Jego istotność
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że stosunek w Bogu nie jest tym samym co Jego istotność. Mówi bowiem Augustyn (w V de Trin. cap. V), że nie wszystko, co mówi się o Bogu, mówi się odnośnie do substancji. Mówi się bowiem stosunkowo, jak ojciec do syna, lecz tych rzeczy nie mówi się odnośnie do substancji. Zatem stosunek nie jest istotnością bożą.
Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Augustyn (w VII de Trin. cap. I), że każda rzecz, którą się orzeka stosunkowo, jest także czymś oprócz stosunku, jak człowiek pan i człowiek sługa. Jeśli więc są jakieś stosunki w Bogu, musi być w Bogu także coś innego oprócz stosunków. Lecz to inne może być tylko istotnością. Zatem istotność jest czymś innym od stosunków.
Zarzut trzeci. Oprócz tego byt ustosunkowanego polega na odnoszeniu się do czegoś innego, jak powiedziano w Praedicam. (cap. V). Jeśli więc stosunek jest samą istotnością bożą, wynika stąd, że własnością istotności bożej jest odnosić się do czegoś innego; a to sprzeciwia się doskonałości bytu bożego, który jest najbardziej absolutnym i sam przez się samoistnie istniejącym, jak powyżej wykazano (R. III, par. 4). Zatem stosunek nie jest samą istotnością bożą.
Lecz przeciwnie, każda rzecz, która nie jest istotnością bożą, jest stworzeniem. Lecz stosunek rzeczowo jest własnością Boga. Jeśli więc nie jest istotnością bożą, będzie stworzeniem, i w ten sposób nie należy jej oddawać czci należnej Bogu; a przeciwnym temu jest, co śpiewa się w Prefacji: czcijmy w Osobach swoistą właściwość, a w Majestacie równość.
Odpowiadam, że mówi się, iż Gilbert de la Porrée co do tego zbłądził, ale potem błąd swój na soborze w Reims odwołał. Mówił bowiem, że stosunki między osobami boskimi są towarzyszące, czyli dodane z zewnątrz. Aby tego dowieść, należy rozważyć, że w każdym z dziewięciu rodzajów przypadłości należy rozważyć dwie rzeczy. Jedną z nich zaś jest byt, który jest własnością każdego z nich, o ile jest przypadłością. A wspólne wszystkim jest to, że tkwią w podmiocie; istotnością bowiem przypadłości jest tkwić w czymś. Drugą rzeczą, którą można rozważyć w każdym z tych rodzajów, jest właściwa natura każdego z nich. A i w innych też rodzajach niż w stosunku, jak w ilości i jakości, przyjmuje się także właściwe pojęcie rodzaju, według przyrównania do podmiotu; nazywa się bowiem ilość miarą substancji, jakość zaś dyspozycją substancji. Lecz właściwej natury stosunku nie przyjmuje się według porównania do tego, w czym istnieje, ale według porównania do czegoś zewnętrznego. Jeśli więc rozważamy nawet w rzeczach stworzonych stosunki, o ile są stosunkami, wtedy znajdziemy, że są towarzyszącymi, a nie wewnętrznie przydanymi, jako oznaczające wzgląd w jakiś sposób dotyczący samej rzeczy ustosunkowanej, o ile od niej dąży do czegoś innego. Jeśli zaś rozważa się stosunek odnośnie do tego, że jest przypadłością, wtedy tkwi w podmiocie i ma w nim byt przypadłościowy. Lecz Gilbert de la Porrée rozważał stosunek tylko w pierwszy sposób. Cokolwiek zaś w rzeczach stworzonych ma byt przypadłościowy, o ile przenosi się na Boga, ma byt substancjalny; nic bowiem nie istnieje w Bogu jako przypadłość w podmiocie, lecz cokolwiek jest w Bogu, jest Jego istotnością. Tak tedy, o ile stosunek w rzeczach stworzonych ma byt przypadłościowy w podmiocie, stosunek rzeczowo w Bogu istniejący ma byt istotności bożej, będąc z nią zupełnie tożsamościowym. Co do tego zaś, że stosunek wprowadza odniesienie do czegoś, nie oznacza jakiegoś odniesienia do istotności, lecz raczej do terminu sobie przeciwstawnego. I tak jest widocznym, że stosunek rzeczowo w Bogu istniejący jest rzeczowo tym samym co istotność; i różni się tylko co do pojęcia umysłowego, o ile w stosunku wprowadza się wzgląd na termin jemu przeciwstawny, którego nie wprowadza się w nazwie istotności. Jasnym więc jest, że w Bogu byt stosunku i byt istotności są jednym i tym samym.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Słowa te Augustyna nie odnoszą się do tego, by ojcostwo lub inny stosunek, który istnieje w Bogu, co do bytu swego nie był tym samym co istotność boża; lecz że nie orzeka się go sposobem substancji, jako istniejący w tym, o którym się go orzeka, lecz jako odnoszący się do drugiego. I mówi się z tego powodu, że są tylko dwie kategorie w Bogu. Inne kategorie bowiem wnoszą odniesienie do tego, o czym się je orzeka, tak odnośnie do swego bytu, jak odnośnie do pojęcia własnego rodzaju; nic zaś, co jest w Bogu, nie może mieć odniesienia do tego, w czym jest, lub o czym się orzeka, jak tylko stosunek tożsamości, z powodu najwyższej pojedynczości Boga.
Odpowiedź na drugi zarzut. Jak w rzeczach stworzonych w tym, co się orzeka stosunkowo, nie tylko znajduje się odniesienie do drugiego, lecz także coś absolutnego, tak i w Bogu, lecz jednak inaczej i inaczej. To bowiem, co znajduje się w stworzeniu, oprócz tego, co mieści się w znaczeniu nazwy stosunku, jest inną rzeczą; w Bogu zaś nie jest inną rzeczą, lecz jedną i tą samą, której nie wyraża się doskonale nazwą stosunku, jakoby objętej w znaczeniu takiej nazwy. Powiedziano bowiem powyżej (R. XIII, par. 2), gdy rozważano imiona boże, że więcej zawiera się w doskonałości istotności bożej, niżby można oznaczyć jakąś nazwą. Stąd nie wynika, by w Bogu oprócz stosunku było coś innego rzeczowo, lecz tylko ze względu na imiona.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Gdyby w doskonałości bożej nie było nic więcej zawarte jak to, co oznacza imię stosunkowe, wynikałoby, że byt jej byłby niedoskonały, jako odnoszący się do czegoś innego, jak na przykład gdyby nie było tam zawarte więcej, niż co zawarte jest pod imieniem mądrości, nie byłaby czymś istniejącym substancjalnie. Lecz ponieważ doskonałość istotności bożej jest większa od tego, co można objąć znaczeniem jakiejś nazwy, nie wynika, jeśli imię stosunkowe lub jakiekolwiek imię powiedziane o Bogu nie oznacza czegoś doskonałego, że istotność boża ma byt niedoskonały; ponieważ istotność boża obejmuje w sobie doskonałości wszystkich rodzajów, jak to powyżej powiedziano (R. IV, par. 2).
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.