I, q. 28, a. 4
Czy w Bogu są tylko cztery stosunki rzeczowe, mianowicie ojcostwo, synostwo, tchnienie i pochodzenie
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że w Bogu są nie tylko cztery stosunki rzeczowe, mianowicie ojcostwo, synostwo, tchnienie i pochodzenie. Należy bowiem rozważyć w Bogu stosunki rozumiejącego do przedmiotu rozumianego i chcącego do przedmiotu pożądanego, te zaś wydają się stosunkami rzeczowymi, a nie zawierają się w powyżej powiedzianych. Zatem nie tylko są cztery stosunki rzeczowe w Bogu.
Zarzut drugi. Oprócz tego stosunki rzeczowe przyjmuje się w Bogu według umysłowego pochodzenia słowa. Lecz stosunki umysłowe mnożą się w nieskończoność, jak mówi Awicenna (Metaph. tract. III, c. X). Zatem w Bogu jest nieskończenie wiele stosunków rzeczowych.
Zarzut trzeci. Oprócz tego idee istnieją w Bogu od wieków, jak powyżej powiedziano (R. XV, par. 2). Różnią się zaś od siebie tylko co do odniesienia do rzeczy, jak powyżej powiedziano (tamże). Zatem w Bogu jest o wiele więcej stosunków wiecznych.
Zarzut czwarty. Oprócz tego równość i podobieństwo i tożsamość są pewnymi stosunkami i są w Bogu od wieków. Zatem jest w Bogu więcej stosunków odwiecznie niż te, które wymieniono.
Lecz przeciwnie, wydaje się, że jest ich mniej. Gdyż według Filozofa (III Physic. c. III) ta sama droga jest z Aten do Teb, co z Teb do Aten. Więc wydaje się, że z podobnego powodu tym samym jest stosunek od ojca do syna, który nazywa się ojcostwem, i od syna do ojca, który nazywa się synostwem. I w ten sposób nie ma czterech stosunków w Bogu.
Odpowiadam, że według Filozofa (w V Metaph.) wszelki stosunek opiera się albo na ilości, jak podwójny i połowa, albo na działaniu i doznawaniu, jak czyniący i uczyniony, ojciec i syn, pan i sługa i tym podobne. Skoro zaś nie ma w Bogu ilości (jest bowiem wielkim bez ilości, jak mówi Augustyn [Contra Epist. Manichaei quam vocant Fund. c. XV]), wynika zatem, że rzeczowy stosunek w Bogu może być oparty tylko na działaniu. Jednak nie na działaniach, według których pochodzi od Boga coś zewnętrznego; gdyż stosunki Boga do stworzeń nie istnieją w Nim rzeczowo, jak powyżej powiedziano (par. 1, R. XIII, par. 7). Pozostaje więc, że nie można przyjmować stosunków rzeczowych, jak tylko według czynności, odnośnie do których istnieje w Bogu pochodzenie, nie na zewnątrz, lecz na wewnątrz. Tego rodzaju zaś pochodzeń jest tylko dwa, jak powyżej powiedziano (R. XXVII, par. 5), z których jedno przyjmuje się według działania umysłu, a to jest pochodzenie słowa, drugie według działania woli, a to jest pochodzenie miłości. Według jakiegokolwiek zaś pochodzenia trzeba przyjąć dwa stosunki przeciwstawne, z których jeden jest stosunkiem pochodzącego od początku, a drugi stosunkiem samego początku. Pochodzenie zaś słowa nazywa się rodzeniem według pojęcia właściwego, które odpowiada rzeczom żywym. Stosunek zaś początku rodzenia w żyjących doskonałych nazywa się ojcostwem, stosunek zaś pochodzącego od początku nazywa się synostwem. Pochodzenie miłości zaś nie ma właściwej nazwy, jak powyżej powiedziano (R. XXVII, par. 4), stąd nie mają go także stosunki, które się według niego przyjmuje. Lecz nazywa się stosunek początku tego pochodzenia tchnieniem, stosunek zaś pochodzącego, pochodzeniem; chociaż te dwa imiona należą do samych pochodzeń, czyli początków, a nie do stosunków.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. W tych rzeczach, w których różni się rozum i przedmiot rozumiany, chcący i przedmiot pożądany, może być rzeczowy stosunek zarówno wiedzy do rzeczy poznanej, jak i chcącego do rzeczy pożądanej. Lecz w Bogu jest zupełnie tym samym rozum i przedmiot rozumiany; ponieważ rozumiejąc Siebie, rozumie wszystko inne, i tak samo wola i przedmiot pożądany. Stąd w Bogu tego rodzaju stosunki nie są rzeczowe, jak również i stosunek tego samego do tego samego. Lecz jednak stosunek do słowa jest rzeczowy; ponieważ pod słowem rozumiemy coś, co pochodzi przez czynność umysłową, a nie rzecz rozumianą. Gdy bowiem umysł poznaje kamień, wtedy to, co poczyna z rzeczy rozumianej, nazywa się słowem.
Odpowiedź na drugi zarzut. W nas stosunki umysłowe mnożą się w nieskończoność, gdyż człowiek innym czynem rozumie kamień, a innym czynem rozumie, że rozumie kamień, a jeszcze innym rozumie, że to rozumie; i w ten sposób w nieskończoność mnożą się czyny rozumienia i stąd stosunki rozumiane. Lecz w Bogu to nie zachodzi, gdyż wszystko rozumie On tylko jednym czynem.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Odniesienia ideowe istnieją jako rozumiane przez Boga. Stąd nie wynika z ich wielości, że w Bogu jest wiele stosunków, lecz że Bóg poznaje wiele stosunków.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Równość i podobieństwo w Bogu nie są rzeczowymi stosunkami, lecz tylko pojęciowymi, jak to później będzie powiedziane (R. XLII, par. 1).
Odpowiedź na piąty zarzut. Ta sama jest droga od jednego terminu do drugiego i na odwrót; a jednak odniesienia są różne. Stąd nie można tego wnioskować, że jest ten sam stosunek ojca do syna i na odwrót; lecz można by to wnioskować o czymś absolutnym, gdyby pośrednie było między nimi.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.