Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 29, a. 4

Czy ta nazwa osoba oznacza stosunek

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że ta nazwa osoba nie oznacza stosunku, lecz substancję w Bogu. Mówi bowiem Augustyn (VII de Trin. c. VI): Gdy mówimy o osobie Ojca, nie mówimy o niczym innym, jak o substancji Ojca, bo odnośnie do Niego mówi się o osobie a nie odnośnie do Syna.

Zarzut drugi. Oprócz tego co zapytuje o istotność. Lecz wedle słów Augustyna w tym samym miejscu (c. IV), gdy się mówi: Trzech jest, którzy świadectwo dają w niebie, Ojciec, Słowo i Duch św., i gdy się pyta co za trzech, odpowiada się: Trzy osoby. Zatem ta nazwa osoba oznacza istotność.

Zarzut trzeci. Oprócz tego według Filozofa (Metaph. IV), to co oznacza się przez nazwę, jest jego definicją. Lecz definicja osoby jest poszczególna substancja natury rozumnej, jak to powiedziano (w par. 1). Zatem ta nazwa osoba oznacza substancję.

Zarzut czwarty. Oprócz tego osoba u ludzi i aniołów nie oznacza stosunku, lecz coś bezwzględnego. Jeśliby więc w Bogu oznaczała stosunek, mówiłoby się dwuznacznie o Bogu i ludziach i aniołach.

Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Boecjusz w księdze de Trin. c. VI, że każda nazwa odnosząca się do osób oznacza stosunek. Lecz żadna nazwa nie odnosi się bardziej do osób, niż ta nazwa osoba. Zatem ta nazwa osoba oznacza stosunek.

Odpowiadam, że co do znaczenia tej nazwy, osoba w Bogu, powstaje trudność, dlatego, że orzeka się ją w liczbie mnogiej o trzech, w przeciwstawieniu do natury nazw istotnościowych, ani też nie orzeka się jej pod jakimś względem, jak nazwy oznaczające stosunek. Stąd wydawało się niektórym, że ta nazwa osoba, wprost na mocy wyrazu, oznacza w Bogu istotność, jak to imię Bóg i to imię mądry; ale z powodu nagabywania heretyków zezwolono, na mocy rozkazu soboru, żeby wolno było jej używać, dla oznaczenia stosunku, a głównie w liczbie mnogiej, lub z nazwą cząstkową, jak gdy mówimy trzy osoby, albo inną jest osoba Ojca, inną Syna. W liczbie pojedynczej zaś, można ją brać bezwzględnie, albo w znaczeniu stosunku. Lecz to nie wydaje się wystarczającym powodem. Albowiem jeśli ta nazwa osoba na mocy swego znaczenia nie wyraża nic jak tylko istotność w Bogu, z tego, że powiedziano trzy osoby, nie uciszyłyby się oszczerstwa heretyków, lecz dostarczyłoby się im sposobności do większych oszczerstw. I dlatego powiedzieli inni, że ta nazwa osoba oznacza w Bogu równocześnie istotność i stosunek. A z tych niektórzy powiedzieli, że oznacza istotność wprost, a stosunek nie wprost. Albowiem osoba (persona) znaczy jakby sama przez się jedna (per se una), jedność zaś należy do istotności. To zaś, co się nazywa samo przez się (per se), zawiera pojęcie stosunku nie wprost, gdyż rozumie się, że Ojciec bytuje sam przez się, jak gdyby stosunkiem różny od Syna. Inni znowu powiedzieli przeciwnie, że oznacza stosunek wprost a istotność nie wprost; gdyż w definicji osoby, kładzie się natura nie wprost. I ci bardziej się do prawdy zbliżyli.

Aby więc wyjaśnić to zagadnienie, należy rozważyć, że coś może należeć do znaczenia mniej powszechnego, co jednak nie należy do znaczenia bardziej powszechnego; rozumne bowiem zawiera się w znaczeniu człowieka, a to jednak nie należy do znaczenia zwierzęcia. Stąd co innego jest badanie znaczenia zwierzęcia a co innego badanie znaczenia zwierzęcia, którym jest człowiek. Podobnie co innego jest badać znaczenie tej nazwy osoba w ogólności, a co innego badać znaczenie osoby boskiej. Osoba bowiem w ogólności oznacza poszczególną substancję natury rozumnej, jak to powiedziano (w par. 1). Poszczególnym zaś jest to, co w sobie nie jest rozróżnione, a co od innych się różni. Osoba więc w każdej naturze oznacza to, co jest oddzielne w owej naturze; jak w naturze ludzkiej oznacza to ciało i te kości i tę duszę, które są pierwiastkami wyosobniającymi człowieka; a te mianowicie choć nie należą do znaczenia osoby, należą jednak do znaczenia osoby ludzkiej. Rozróżnienia zaś w Bogu dokonuje się tylko przez stosunki pochodzenia, jak to wyżej powiedziano (R. XXVIII, par. 3). W Bogu zaś stosunek nie jest jak przypadłość tkwiąca w podmiocie, lecz jest samą istotnością bożą; stąd jest bytującą substancjalnie, jak istotność boża bytuje substancjalnie. Jak więc bóstwo jest Bogiem, tak ojcostwo boże jest Bogiem Ojcem, który jest osobą boską. Osoba boska więc oznacza stosunek jako bytujący substancjalnie. A to jest oznaczanie względu sposobem substancji, która jest hipostazą, bytującą sama przez się w naturze boskiej, chociaż to, co istnieje samo przez się w naturze boskiej, nie jest niczym innym jak naturą boską.

I według tego prawdą jest, że ta nazwa osoba oznacza stosunek wprost, a istotność ubocznie; jednak nie stosunek o ile jest stosunkiem, lecz o ile jest wyrażony sposobem hipostazy. Podobnie także oznacza istotność wprost, a stosunek ubocznie, o ile istotność jest tym samym co hipostaza; hipostazę zaś w Bogu oznacza się jako odróżnioną przez stosunek; i tak stosunek oznaczony sposobem stosunku wchodzi ubocznie do pojęcia osoby. I według tego także można powiedzieć, że to znaczenie tej nazwy osoba nie było jasno ujęte przed oszczerstwami heretyków. Stąd tej nazwy osoba nie używano inaczej, jak jednej spośród wielu innych bezwzględnych. Lecz później używano tej nazwy osoba dla oznaczania stosunku z powodu odpowiedniości jego znaczenia; to znaczy mianowicie, że to imię osoba znaczy stosunek, nie tylko ze zwyczaju, zgodnie z pierwszym mniemaniem, lecz także na mocy swego znaczenia.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Ta nazwa osoba mówi się odnośnie do niej samej, a nie do czegoś innego, ponieważ oznacza stosunek nie sposobem stosunku, lecz sposobem substancji, która jest hipostazą. I według tego mówi Augustyn, że oznacza istotność, o ile w Bogu istotność jest tym samym co hipostaza, ponieważ w Bogu nie różni się to co jest od tego czym jest.

Odpowiedź na drugi zarzut. Czasami co pyta się o naturę, którą oznacza definicja, jak gdy ktoś się pyta co to jest człowiek i odpowiada się zwierzę rozumne śmiertelne. Czasami zaś pyta się o podmiot, jak gdy się ktoś pyta Co pływa w morzu i odpowiada się Ryba. I tak pytającym Co za trzy odpowiada się Trzy Osoby.

Odpowiedź na trzeci zarzut. W pojęciu substancji poszczególnej, to znaczy oddzielnej, czyli takiej, której się nie da udzielić, rozumie się w Bogu stosunek, jak to powiedziano (w corpus paragrafu).

Odpowiedź na czwarty zarzut. Różne pojęcie rzeczy mniej powszechnych nie staje się przyczyną dwuznaczności w bardziej powszechnej. Chociaż bowiem jest inna właściwa definicja konia i osła, jednak jednoczą się w nazwie zwierzęcia, ponieważ wspólna definicja zwierzęcia stosuje się do obydwóch. Stąd nie wynika, że choć w znaczeniu osoby boskiej mieści się stosunek, a jednak nie mieści się w znaczeniu osoby anielskiej lub ludzkiej, by tej nazwy osoba używało się dwuznacznie. Chociaż nie nazywa się jej także jednoznacznie; gdyż nie można niczego powiedzieć jednoznacznie o Bogu i o stworzeniach, jak to powyżej wykazano (R. XIII, par. 5).

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.