I, q. 3, a. 4
Czy w Bogu istotność i byt jest tym samym
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że w Bogu istotność i byt nie jest tym samym. Jeśli bowiem tak jest, to do bytu bożego nie można nic dodać. Lecz byt, do którego się nic nie dodaje, jest bytem wspólnym, który się orzeka o wszystkich rzeczach. Wynika więc, że Bóg jest bytem wspólnym, który się orzeka o wszystkich. To zaś jest fałszywe, według zdania (Mdr 14, 21): Imię które żadnej rzeczy nie ma być przywłaszczone, dali kamieniom i drzewom. Zatem byt Boga nie jest Jego istotnością.
Zarzut drugi. Oprócz tego możemy wiedzieć o Bogu czy jest, jak powiedziano powyżej (R. II, par. 2). Nie możemy zaś wiedzieć czym jest. Zatem byt Boga nie jest tym samym co Jego istotność (quod quid est), t. zn. treść (quidditas), czyli natura.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiada Hilary w VII de Trin.: byt nie jest przypadłością w Bogu, lecz prawdą, która istnieje sama przez się. To więc, co istnieje w Bogu samo przez się, jest Jego bytem.
Odpowiadam, że Bóg jest nie tylko swą istotnością, jak to wykazano w poprzednim paragrafie, lecz także swoim bytem, co wieloma sposobami można wykazać.
Po pierwsze mianowicie, ponieważ jeśli coś istnieje w rzeczy prócz jej istotności, musi ono być spowodowane albo przez pierwiastki istotnościowe, tak jak przypadłości konieczne wynikające z gatunku; jak zdolność śmiechu jest własnością człowieka i jest spowodowana przez pierwiastki istotnościowe gatunku, albo przez jakiś czynnik zewnętrzny, tak jak ciepło we wodzie spowodowane jest przez ogień. Jeśli więc sam byt rzeczy jest czymś innym od jej istotności, koniecznym jest, żeby byt tej rzeczy był spowodowany albo przez coś zewnętrznego, albo przez składniki istotnościowe samej tej rzeczy. Niemożliwym zaś jest, ażeby byt został spowodowany tylko przez składniki istotnościowe rzeczy, ponieważ żadna rzecz nie może być wystarczającą przyczyną własnego istnienia, jeśli ma byt pochodzący od jakiejś przyczyny. Zatem trzeba, aby to, czego byt jest czymś innym od jego istotności, miało byt spowodowany przez coś innego. Tego zaś nie można powiedzieć o Bogu, ponieważ mówimy, że Bóg jest pierwszą przyczyną sprawczą. Niemożliwe jest zatem, aby w Bogu czymś innym był byt, a czym innym istotność.
Po drugie, ponieważ byt jest stanem czynnym (actualitas) każdej formy i natury; mówimy bowiem, że dobroć lub człowieczeństwo są w czynie, tylko o ile chcemy wyrazić, że one istnieją. Musi więc sam byt być przyrównany do istotności, która jest czymś innym (aliud) od niego, tak jak czyn do możności. Skoro zatem nie ma w Bogu niczego, co by było w możności, jak to okazano powyżej (R. II, par. 3), więc wynika z tego, że istotność Jego nie jest różna od Jego bytu. Zatem Jego istotność jest Jego bytem.
Po trzecie, ponieważ tak, jak to co się żarzy, a nie jest ogniem, rozpaliło się przez uczestnictwo, tak i to, co ma byt, a nie jest bytem, jest bytem przez uczestnictwo; Bóg zaś jest swoją istotnością, jak to powiedziano (w paragrafie poprzednim). Jeśli więc nie jest swoim bytem, to będzie bytem przez uczestnictwo, a nie przez istotność; nie będzie więc pierwszym bytem, co jest twierdzeniem niedorzecznym. Zatem Bóg jest swoim bytem, nie tylko swoją istotnością.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. To, do czego nic się nie dodaje, można pojmować w sposób dwojaki; raz, że w pojęciu jego tkwi to, iż do niego nic się nie dodaje; tak, jak należy do pojęcia zwierzęcia nierozumnego, aby było bez rozumu. Drugim sposobem uważa się coś za takie, do którego nic się nie dodaje, ponieważ nie tkwi w jego pojęciu, że mu się coś dodaje. Tak jak zwierzę w ogólności nie ma rozumu, ponieważ nie należy do pojęcia zwierzęcia w ogólności, by miało rozum; lecz także nie należy do jego pojęcia, aby mu brak było rozumu. W pierwszy zatem sposób byt bez dodatku jest bytem boskim. W drugi sposób byt bez dodatku jest bytem wspólnym.
Odpowiedź na drugi zarzut. O bycie można mówić w dwojaki sposób: jednym sposobem znaczy czyn istnienia, drugim sposobem może znaczyć złożenie zdania, które dusza tworzy, łącząc orzeczenie z podmiotem. Mówiąc tedy o bycie w pierwszym znaczeniu, nie możemy zrozumieć bytu Boga ani Jego istotności, lecz tylko w drugim znaczeniu. Wiemy bowiem, że to zdanie, które tworzymy o Bogu mówiąc: Bóg istnieje, jest prawdziwe; a wiemy to z Jego skutków, jak to powiedziano powyżej (R. II, par. 2).
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.