Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 3, a. 5

Czy Bóg jest objęty jakimś rodzajem

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg jest objęty jakimś rodzajem. Substancja bowiem jest to byt istniejący sam przez się. To zaś przede wszystkim do Boga się stosuje. Zatem Bóg należy do rodzaju substancji.

Zarzut drugi. Oprócz tego można mierzyć cokolwiek tylko za pomocą czegoś, co należy do jego rodzaju, jak długość długością, a liczbę liczbą. Lecz Bóg jest miarą wszelkich substancji, jak to widać u komentatora X Metaph. Zatem Bóg należy do rodzaju substancji.

Lecz przeciwnie, pojęciowo rodzaj jest wcześniejszy od tego, co rodzajem jest objęte. Lecz nic od Boga nie jest wcześniejsze, ani rzeczowo, ani pojęciowo. Zatem Bóg nie jest objęty jakimkolwiek rodzajem.

Odpowiadam, że coś objęte jest rodzajem dwojako: albo wprost i w sposób właściwy, tak jak gatunki, które są objęte rodzajem, albo przez redukcję, jak pierwiastki i braki; tak, jak punkt i jedność sprowadzają się do rodzaju ilości jako pierwiastki, a ślepota i każdy brak sprowadza się do rodzaju swego stanu. W żaden zaś z powyższych sposobów Bóg nie jest objęty rodzajem. Że bowiem nie może być gatunkiem jakiegoś rodzaju, można wykazać trojako. Po pierwsze mianowicie, ponieważ gatunek składa się z rodzaju i różnicy. Zawsze zaś to, od czego bierze się różnicę stanowiącą gatunek, w takim stosunku stoi do tego, od czego bierze się rodzaj, jak czyn do możności. Do pojęcia zwierzęcia bowiem dochodzimy z natury zmysłowej, przez jej rozważanie konkretne; to bowiem nazywamy zwierzęciem, co ma naturę zmysłową; pojęcie zaś bytu rozumnego bierzemy z natury umysłowej, ponieważ rozumnym jest to, co ma naturę umysłową. To zaś, co umysłowe, tak się przyrównuje do zmysłowego, jak czyn do możności. I podobnie widocznym jest to i w innych rzeczach. Stąd ponieważ u Boga nie dołącza się możności do czynu, niemożliwym jest, aby był objęty rodzajem jako gatunek. Po drugie, ponieważ skoro byt Boga jest Jego istotnością, jak to wykazano (w paragrafie poprzednim), więc gdyby Bóg należał do jakiegoś rodzaju, Jego rodzajem musiałby być byt. Rodzaj bowiem oznacza istotność rzeczy, skoro orzeka się przezeń, czym coś jest. Filozof zaś w III Metaph. wykazuje, że byt nie może być czyimś rodzajem. Każdy bowiem rodzaj posiada różnice, które są poza istotnością rodzaju. Nie można zaś znaleźć różnicy, która by była poza bytem, gdyż niebyt nie może być różnicą. Stąd wynika, że Bóg nie jest objęty rodzajem. Po trzecie, ponieważ wszystkie rzeczy, które są objęte jednym rodzajem, uczestniczą w treści czyli istotności rodzaju, który to rodzaj orzeka się o rzeczach w nim objętych, jako coś dla nich istotnościowego; różnią się zaś sposobem bytowania. Nie jest bowiem tym samym byt człowieka, co byt konia, ani byt tego człowieka i owego człowieka. Stąd w tych rzeczach, które są objęte jednym rodzajem, musi się różnić w nich byt i to, czym każda z nich jest, to jest istotność. W Bogu zaś nie ma tej różnicy, jak to okazano (w paragrafie poprzednim). Stąd jest jasnym, że Bóg nie należy do rodzaju jako gatunek. Jasnym więc jest, że nie ma On ani rodzaju, ani różnicy, nie ma też definicji Boga, ani też dowodu dla Niego, chyba przez Jego skutki; definicja bowiem składa się z rodzaju i różnicy, dowód zaś opiera się na definicji. Że zaś Bóg nie należy do żadnego rodzaju przez redukcję, jako jego początek, jasnym jest stąd, że początek, który da się sprowadzić do jakiegoś rodzaju, nie rozciąga się poza ten rodzaj; tak jak punkt jest początkiem tylko ilości ciągłej, a jedność ilości nieciągłej. Bóg zaś jest początkiem wszelkiego bytu, jak to później będzie wykazane (R. XLIV, par. 1). Zatem nie jest objęty jakimś rodzajem, jako początek.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Wyraz substancja nie tylko oznacza to, co jest bytem samo przez się; gdyż byt nie może sam przez się być rodzajem, jak to wykazano (w corpus paragrafu); lecz oznacza istotność, której właściwością jest istnieć w taki sposób, to znaczy istnieć sama przez się; to istnienie jednak nie jest samą jej istotnością. Tak więc jasnym jest, że Bóg nie należy do rodzaju substancji.

Odpowiedź na drugi zarzut. Ten zarzut pochodzi od miary proporcjonalnej, ona bowiem musi być jednorodna z rzeczą mierzoną. Bóg zaś nie jest miarą proporcjonalną czegokolwiek. Jednak nazywa się Boga miarą wszystkiego, z powodu tego, że wszystko o tyle tylko ma byt, o ile do Niego się zbliża.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.