I, q. 3, a. 8
Czy Bóg wchodzi w skład innych rzeczy
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg wchodzi w skład innych rzeczy. Powiada bowiem Dionizy IV cap. Cael. Hier.: byt wszystkich rzeczy jest to, co jest ponad bytem, Bóstwo. Lecz byt wszystkich rzeczy wchodzi w skład każdej poszczególnej. Zatem Bóg wchodzi w skład innych rzeczy.
Zarzut drugi. Oprócz tego Bóg jest formą, powiada bowiem Augustyn w księdze De Verbis Dom., że Słowo Boże (które jest Bogiem), jest pewną formą niestworzoną. Lecz forma jest to część czegoś złożonego. Zatem Bóg jest częścią czegoś złożonego.
Zarzut trzeci. Oprócz tego rzeczy, które istnieją i w żaden sposób między sobą się nie różnią, są tym samym. Lecz Bóg i materia pierwsza istnieją i w żaden sposób się nie różnią. Zatem zupełnie są tym samym. Lecz materia pierwsza wchodzi w skład rzeczy. Zatem i Bóg. Dowód przesłanki mniejszej. Wszelkie rzeczy między sobą różne, różnią się jakimiś różnicami i dlatego muszą one być złożone. Lecz Bóg i materia pierwsza są zupełnie pojedyncze, zatem w żaden sposób się nie różnią.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Dionizy X cap. De Div. Nom., że ani się nie można dotknąć Jego, (to znaczy Boga), ani też nie może być jakiegolwiek zjednoczenia z Nim przez pomieszanie części. Oprócz tego mówi się w księdze De Causis, że pierwsza przyczyna rządzi wszystkimi rzeczami, nie mieszając się z nimi.
Odpowiadam, że co do tego były trzy błędy. Niektórzy bowiem twierdzili, że Bóg jest duszą świata, jak wynika z Augustyna w księdze VII De civitate Dei. I do tego się też sprowadza, co niektórzy mówili, że Bóg jest duszą pierwszego nieba. Inni znowu mówili, że Bóg jest początkiem formalnym wszystkich rzeczy, i mówią, że to było zdanie Almaricjanów. Trzeci błąd, był to błąd Dawida z Dinant, który bardzo niedorzecznie twierdził, że Bóg jest materią pierwszą. Wszystko to zawiera oczywisty fałsz; i nie jest rzeczą możliwą, aby Bóg w jakiś sposób wchodził w skład czegokolwiek, ani jako pierwiastek formalny, ani jako pierwiastek materialny.
Po pierwsze mianowicie, ponieważ powyżej powiedzieliśmy (R. II, par. 3), że Bóg jest pierwszą przyczyną sprawczą. Przyczyna sprawcza zaś nie jest tym samym co do liczby, co forma rzeczy spowodowanej, lecz tylko jest tego samego rodzaju; człowiek bowiem rodzi człowieka. Materia zaś nie może być ani liczbowo, ani rodzajowo tym samym, co przyczyna sprawcza, gdyż pierwsza jest w możności, druga zaś w czynie.
Po drugie, ponieważ skoro Bóg jest pierwszą przyczyną sprawczą, Jego własnością jest to, że działa pierwszy i bezpośrednio. To zaś, co wchodzi w skład czegoś, nie działa jako pierwsze i bezpośrednio, lecz raczej jako złożone; nie działa bowiem ręka, lecz człowiek przez rękę, a ogień grzeje przez ciepło. Stąd Bóg nie może być częścią czegoś złożonego.
Po trzecie, ponieważ żadna część czegoś złożonego nie może być wśród bytów wprost pierwszą. Ani nawet materia i forma, które są pierwszymi częściami rzeczy złożonych. Materia bowiem jest w możności; możność zaś jest absolutnie biorąc późniejszą od czynu, jak to wynika z tego, co powiedziano (par. 1). Forma zaś, która jest częścią czegoś złożonego, jest formą przez uczestnictwo. Tak zaś, jak to, co uczestniczy, jest późniejsze od tego, co jest przez istotność, tak i sama rzecz przyjęta do uczestnictwa; tak, jak ogień w rzeczach palących się jest późniejszy od tego, czym jest ogień przez istotność. Wykazano zaś (R. II, par. 3), że Bóg jest wprost pierwszym bytem.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Mówi się, że Bóstwo jest bytem wszystkich rzeczy, jako ich przyczyna sprawcza i wzorowa, lecz nie jakoby był ich istotnością.
Odpowiedź na drugi zarzut. Słowo jest formą wzorową, nie zaś formą, która jest częścią czegoś złożonego.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Rzeczy pojedyncze nie różnią się jakimiś innymi różnicami, to bowiem jest własnością rzeczy złożonych; człowiek bowiem i koń różnią się różnicami: rozumne i nierozumne. Te zaś różnice nie różnią się bardziej między sobą od innych różnic. Stąd jeśli się trzymamy znaczenia słowa, nie mówi się właściwie, że się różnią, lecz, że są odmienne. Ponieważ wedle X Metaph. o rzeczach mówi się wprost, że są odmienne, lecz rzeczy, które są różne, różnią się przez coś. Stąd jeśli się ściśle trzymamy znaczenia wyrazu, Bóg i materia pierwsza nie różnią się, lecz same w sobie są odmienne; stąd nie wynika, żeby były tym samym.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.