I, q. 32, a. 1
Czy można poznać Trójcę Osób boskich rozumem przyrodzonym
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że można poznać Trójcę Osób boskich rozumem przyrodzonym. Filozofowie bowiem doszli do poznania Boga tylko rozumem przyrodzonym, znajdujemy zaś u filozofów wiele zdań odnoszących się do Trójcy Osób. Mówi bowiem Arystoteles w I de Caelo et Mundo (cap. I): Przez tę liczbę, mianowicie trzy, przykładamy się do chwalenia Boga jednego, przewyższającego własnościami te rzeczy, które są stworzone. Mówi także Augustyn (VII Wyzn. r. IX): Czytałem tam, mianowicie w księgach Platończyków, choć nie dosłownie, jednak zupełnie to samo, wieloma i różnymi poparte dowodami, że na początku było słowo, a słowo było u Boga, a Bogiem było słowo i tym podobne słowa, które tam się znachodzi, a w nich podaje się rozróżnienie Osób boskich. Mówi także Glossa (Rz 1 i Wj 8, 19), że moc magów Faraona ustała przy trzecim znaku, to znaczy przy znajomości trzeciej Osoby, mianowicie Ducha św., a więc znali przynajmniej dwie. Trismegistus także powiedział, (Poemand., Dial. IV), że: Monada zrodziła monadę, i na siebie zwróciła swój żar, a przez to wydaje się wskazane zrodzenie Syna i pochodzenie Ducha św. Zatem można mieć rozumem przyrodzonym poznanie Osób boskich.
Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Ryszard od św. Wiktora (w księdze de Trin. lib. I c. IV): Wierzę bez wątpliwości, że nie brak do wszelakiego wyjaśnienia prawdy argumentów, nie tylko prawdopodobnych, ale także jako powód koniecznych. Stąd także dla udowodnienia Trójcy Osób wysunęli niektórzy nieskończoną dobroć bożą, która się sama udziela nieskończenie w pochodzeniu Osób boskich. Niektórzy zaś przez to chcą dowodzić, że nie może być radosnego posiadania żadnej rzeczy bez towarzystwa. (Seneca epist. VI). Augustyn zaś (De Trin. lib. IX, c. IV), przystępuje do udowodnienia Trójcy Osób z pochodzenia słowa i miłości w naszym umyśle, którą to drogą szliśmy powyżej (R. XXVII, par. 1, 3). Zatem można poznać Trójcę Osób rozumem przyrodzonym.
Zarzut trzeci. Oprócz tego wydaje się zbytecznym podawać człowiekowi, czego nie można poznać rozumem ludzkim. Lecz nie należy mówić, że tradycja boska o poznaniu Trójcy jest zbyteczną. Zatem można poznać Trójcę Osób rozumem przyrodzonym.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Hilary w księdze II de Trin. n. 9: Niechaj człowiek nie myśli, żeby swoim rozumem mógł dosięgnąć tajemnicy rodzenia. Mówi także Ambroży (De Fide lib. I cap. X): Niemożliwym jest poznać tajemnicę rodzenia, myśl ustaje, głos milknie. Lecz trójcę w osobach boskich rozróżnia się przez początek rodzenia i pochodzenia, jak wynika z tego co powiedziano powyżej (R. XXX par. 2). Skoro więc człowiek nie może wiedzieć i umysłem zdobyć tego, do czego nie można mieć koniecznego uzasadnienia, wynika stąd, że nie można rozumem poznać Trójcy Osób.
Odpowiadam, że niemożliwym jest dojść do poznania Trójcy Osób boskich rozumem przyrodzonym. Wykazano bowiem powyżej (R. XII par. 4), że człowiek rozumem przyrodzonym może dojść do poznania Boga tylko ze stworzeń. Stworzenia zaś przywodzą do poznania Boga jak skutek do poznania przyczyny. To więc tylko można rozumem przyrodzonym poznać o Bogu, co jest konieczną Jego właściwością, o ile jest początkiem wszystkich bytów, i tej podstawowej zasady użyliśmy powyżej (R. XII, par. 12), rozważając o Bogu. Twórcza zaś moc Boga jest wspólna całej Trójcy, stąd należy do jedności istotności, a nie do rozróżnienia osób. Rozumem przyrodzonym można zatem o Bogu poznać to, co należy do jedności istotności, nie zaś to, co należy do rozróżnienia Osób. Kto zaś usiłuje dowieść Trójcy Osób rozumem przyrodzonym, podwójną popełnia przeciw wierze winę. Po pierwsze mianowicie, co do godności samej wiary, która polega na tym, że się odnosi do rzeczy niewidzialnych, przewyższających rozum ludzki. Stąd mówi Apostoł (Hbr 11, 1), że wiara jest o rzeczach niewidzialnych. [I mówi Apostoł (1 Kor 2, 6): opowiadamy mądrość między doskonałymi, a mądrość nie wieku tego, ani książąt wieku tego; ale opowiadamy mądrość bożą w tajemnicy, która zakryta jest]. Po drugie co do pożytku pociągania innych do wiary. Gdy bowiem ktoś przytacza dla udowodnienia wiary argumenty nieścisłe, naraża się na pośmiewisko niewiernych; przypuszczają bowiem, że posługujemy się tego rodzaju argumentami i dla nich wierzymy. Te zatem rzeczy, które należą do wiary, należy usiłować udowadniać tylko na podstawie powag, tym którzy powagi uznają. Wobec innych zaś wystarcza bronić, że nie jest niemożliwym to, czego naucza wiara. Stąd mówi Dionizy w II cap. de Div. Nom: Jeśli istnieje ktoś, kto zupełnie sprzeciwia się pismom, dalekim będzie od naszej filozofii; jeśli zaś uznaje prawdę pism mianowicie świętych, my to także z reguły czynimy.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Filozofowie nie znali tajemnicy Trójcy Osób boskich przez ich swoiste własności, którymi są ojcostwo, synostwo i pochodzenie; według słów Apostoła (1 Kor 2, 6) opowiadamy mądrość Boga, której nie poznał żaden z książąt wieku tego, to znaczy filozofów według Glossy. Znali zaś pewne istotnościowe własności, które w szczególny sposób przypisują się osobom, jak władza Ojcu, mądrość Synowi, dobroć Duchowi św., jak to poniżej zobaczymy (R. XXXIX par. 7). Zatem tego, co mówi Arystoteles: Przez tę liczbę przykładamy się i t. d., nie należy tak rozumieć, by on przyjmował troistą liczbę w Bogu, ale chce powiedzieć, że starożytni posługiwali się liczbą troistą przy ofiarach i modlitwach, dla pewnej doskonałości liczby troistej. Także w księgach Platończyków znajduje się na początku było słowo, nie o ile słowo oznacza osobę zrodzoną w Bogu, lecz o ile przez Słowo rozumie się idealne pojęcie, którym Bóg wszystko ustanowił i które w szczególny sposób przypisuje się Synowi. I chociaż znali właściwości przypisywane w szczególny sposób trzem Osobom, mówi się jednak, że moc ich ustała przy trzecim znaku, to znaczy przy poznaniu trzeciej Osoby, ponieważ od dobroci, którą się jako szczególną własność przypisuje Duchowi św. zboczyli, skoro, znając Boga, nie jako Boga chwalili, jak to powiedziano w (Rz 1, 21). Albo dlatego że Platończycy przyjmowali pierwszy byt, który także uważali za Ojca całej powszechności rzeczy, przyjmowali konsekwentnie pod nim inną substancję, którą nazywali umysłem lub rozumem ojcowskim, w której były idee wszystkich rzeczy, jak Macrobius opowiada w Super Somnium Scipionis (lib. I, cap. II), nie przyjmowali zaś jakiejś trzeciej substancji oddzielnej, o której mogłoby się wydawać, że odpowiada Duchowi św. W ten zaś sposób my nie przyjmujemy, że Ojciec i Syn różnią się co do substancji, lecz to był błąd Orygenesa i Ariusza, którzy co do tego poszli za Platończykami. To zaś co mówi Trismegistus, monada zrodziła monadę i na siebie swój żar zwróciła, nie należy odnosić do rodzenia Syna lub pochodzenia Ducha św., lecz do stworzenia świata, jeden Bóg bowiem stworzył jeden świat, dla miłości samego siebie.
Odpowiedź na drugi zarzut. Dwojako można przytoczyć argument na jakąś rzecz. Jednym sposobem dla udowodnienia dostatecznie jakiejś zasady, jak na przykład w naukach przyrodniczych przytacza się argument dostateczny do udowodnienia, że ruch nieba odbywa się zawsze z prędkością jednostajną. Drugim sposobem przytacza się argument nie taki, który dostatecznie udowadnia zasadę, lecz taki, który wykazuje, że skutki wynikające są zgodne z przyjętą zasadą, jak na przykład w astrologii przyjmuje się teorię kół mimośrodkowych i epicykloid dlatego, że przyjąwszy ją, można wytłumaczyć pozorne ruchy nieba, jakie dostrzegają zmysły, ta teoria jednak nie dowodzi wystarczająco, gdyż może przyjąwszy inną, tak żeby te ruchy można wytłumaczyć. Zatem pierwszym sposobem można przytaczać argumenty dla udowodnienia, że Bóg jest jeden i tym podobne. Ale drugim sposobem mamy argument, który przytacza dla okazania Trójcy; mianowicie, ponieważ przyjąwszy Trójcę, tego rodzaju argumenty odpowiadają, jednak nie tak, by przez te argumenty udowodniono wystarczająco Trójcę Osób. To zaś staje się jasnym, gdy rozważamy poszczególne punkty. Dobroć bowiem nieskończona Boga objawia się także w powoływaniu do bytu stworzeń, gdyż należy to do mocy nieskończonej, by z niczego coś powoływała do bytu. Jeżeli bowiem udziela się dobrocią nieskończoną, nie jest koniecznym, by przez to coś nieskończonego pochodziło od Boga, lecz by swoim sposobem przyjmowało dobroć bożą. Podobnie zdanie, że nie może być radosnego posiadania jakiegoś dobra bez towarzystwa, jest prawdziwym wtedy, gdy w jednej Osobie nie znachodzi się dobroć doskonała, stąd, by w pełni użyć dobroci radości, potrzeba, by się ktoś inny do niej przyłączył. Podobieństwo zaś naszego umysłu nie dowodzi dostatecznie czegoś o Bogu dlatego, że umysł nie znachodzi się jednoznacznie w Bogu i w nas. I stąd mówi Augustyn Super Joan. (tract. XXVII), że do poznania dochodzi się przez wiarę a nie na odwrót.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Poznania Osób boskich potrzeba nam było z dwóch względów. Po pierwsze dla słusznego oceniania stworzenia rzeczy. Przez to bowiem, że mówimy, iż Bóg wszystko uczynił Słowem Swoim, wyklucza się błąd tych, którzy przyjmowali, że Bóg stworzył rzeczy z konieczności natury. Przez to zaś, że przyjmujemy w Nim pochodzenie miłości, okazuje się, że Bóg nie dla jakiejś potrzeby dał byt stworzeniom, ani dla jakiejś przyczyny zewnętrznej, lecz dla miłości swej dobroci. Stąd i Mojżesz (Rdz 1, 1), po powiedzeniu: Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię dodaje: rzekł Bóg niech się stanie światłość, (w. 3), dla okazania boskiego Słowa, a następnie mówi (wiersz 6): Zobaczył Bóg światłość, że jest dobra (w. 4), dla okazania dowodu miłości bożej, i podobnie o innych dziełach (wiersz 6 i następne). Po drugie i to przede wszystkim, by słusznie się zapatrywać na zbawienie rodzaju ludzkiego, które dokonuje się przez Syna wcielonego i przez dar Ducha św.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.