I, q. 33, a. 4
Czy być niezrodzonym jest swoistą właściwością Ojca
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że być niezrodzonym nie jest swoistą właściwością Ojca. Wszelka własność bowiem wkłada coś w to, czego jest własnością. Lecz niezrodzony nic nie wkłada w Ojca, a tylko usuwa. Więc nie oznacza własności Ojca.
Zarzut drugi. Oprócz tego niezrodzone mówi się albo w sposób usuwający, albo przeczący. Jeśli przeczący, wtedy cokolwiek nie jest zrodzone, można nazwać niezrodzonym. Lecz Duch Święty nie jest zrodzony, ani też istotność boża. Więc niezrodzone stosuje się także do nich, i w ten sposób nie jest swoistą właściwością Ojca. Jeśli się zaś bierze w sposób usuwający, skoro wszelki brak oznacza niedoskonałość w tym, który ten brak posiada, wynika stąd, że osoba Ojca jest niedoskonała. A to jest niemożliwe.
Zarzut trzeci. Oprócz tego niezrodzony w Bogu nie oznacza stosunku, ponieważ nie orzeka się stosunkowo, oznacza więc substancję. Niezrodzony więc i zrodzony różnią się co do substancji. Syn zaś, który jest zrodzony, nie różni się od Ojca co do substancji. Zatem nie należy nazywać Ojca niezrodzonym.
Zarzut czwarty. Oprócz tego swoistą właściwością jest to, co jest własnością tylko jednego. Lecz skoro w Bogu jest więcej pochodzących od innego, wydaje się, że nic nie przeszkadza, by było także więcej nie istniejących od innego. Więc być niezrodzonym nie jest swoistą właściwością Ojca.
Zarzut piąty. Oprócz tego, jak Ojciec jest początkiem osoby zrodzonej, tak i osoby pochodzącej. Jeśli więc, dla przeciwstawienia, które ma do osoby zrodzonej, przyjmuje się jako swoistą właściwość Ojca, że jest niezrodzony, należy także przyjąć za Jego właściwość swoistą, że nie może pochodzić.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Hilary (IV De Trin.): Jeden jest od jednego, mianowicie od niezrodzonego zrodzony, przez własność mianowicie w każdym i niezrodzoności i początku.
Odpowiadam, że jak w stworzeniach znachodzi się początek pierwszy i początek drugi, tak w osobach boskich, w których nie ma pierwszego i następnego, znachodzi się początek nie z początku, a tym jest Ojciec, i początek od początku, a tym jest Syn. W rzeczach zaś stworzonych pierwszy jakiś początek poznaje się dwojako; jednym mianowicie sposobem, o ile jest pierwszym początkiem przez to, że stoi w stosunku do tych rzeczy, które od niego pochodzą, drugim sposobem, o ile jest pierwszym początkiem przez to, że nie jest od innego. Tak więc i Ojca poznaje się zarówno przez ojcostwo i wspólne tchnienie, odnośnie do osób od Niego pochodzących, o ile zaś jest początkiem nie z początku, poznaje się przez to, że nie jest od innego, a to należy do własności niezrodzoności, którą oznacza ten wyraz niezrodzony.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Niektórzy mówią, że niezrodzoność, którą oznacza ta nazwa niezrodzony, o ile jest własnością Ojca, nie mówi się tylko przecząco, lecz wnosi albo pojęcie obydwóch rzeczy razem, mianowicie, że Ojciec nie pochodzi od nikogo i że jest początkiem innych, albo wnosi powszechną powagę, albo także pełność źródła. Wydaje się jednak, że to nie jest prawdziwym. W ten sposób bowiem niezrodzoność nie byłaby inną własnością od ojcostwa i tchnienia, lecz by je obejmowała, jak własne zawiera się w powszechnym, ponieważ źródłowość i powaga nic innego w Bogu nie oznaczają, jak początek pochodzenia. I dlatego należy powiedzieć według Augustyna (V De Trin., cap. VII), że niezrodzony wnosi pojęcie biernego rodzenia, mówi bowiem, że tyle znaczy, gdy się mówi niezrodzony, ile znaczy, gdy się mówi nie Syn. Stąd zaś nie wynika, żeby niezrodzony nie należało przyjmować jako właściwą cechę Ojca, gdyż rzeczy pierwsze i pojedyncze oznacza się przeczeniami, jak na przykład, gdy mówimy, punkt jest to, co nie ma części.
Odpowiedź na drugi zarzut. Niezrodzone bierze się czasami tylko przecząco. I co do tego mówi Hieronim (I Sent. dist. XIII), że Duch Święty jest niezrodzony, to znaczy nie jest zrodzony. Drugim sposobem można powiedzieć niezrodzony w znaczeniu pewnego rodzaju braku, jednak nie wnosi jakiegoś pojęcia niedoskonałości. Brak bowiem mówi się wielorako. Jednym sposobem, gdy coś nie posiada tego, co z natury jest własnością czegoś innego, chociaż ono samo tego posiadać z natury nie powinno; jak na przykład gdy się nazywa kamień rzeczą martwą, ponieważ mu brak życia, które pewne rzeczy z natury posiadają. Drugim sposobem nazywa się brak, gdy coś nie ma tego, co z natury posiada jakieś z jego rodzaju, jak na przykład gdy kreta zwie się ślepym. Trzecim sposobem, gdy ono samo nie ma tego, co z natury mieć powinno, i tym sposobem brak wnosi niedoskonałość. Tak zaś niezrodzony nie mówi się sposobem braku o Ojcu, ale drugim sposobem, o ile mianowicie jakaś osoba natury boskiej nie jest zrodzona, której to jednak natury jakaś osoba jest zrodzona. Lecz według tego pojęcia także i Ducha Świętego można nazwać niezrodzonym. Stąd na to, by była swoistą właściwością jedynie Ojca, trzeba dalej rozumieć w nazwie niezrodzonego, że jest własnością jakiejś osoby boskiej, która jest początkiem innej osoby; tak, że w ten sposób rozumie się, iż wnosi przeczenie w rodzaju początku orzekanego osobowo w Bogu. Albo iż rozumie się pod nazwą niezrodzonego, że w ogóle nie pochodzi od innego, a nie tylko, że nie pochodzi od innego przez rodzenie. Tak bowiem być niezrodzonym nie jest bynajmniej własnością Ducha Świętego, który jest od innego przez pochodzenie jako osoba bytująca substancjalnie, ani też istotności bożej, o której można powiedzieć, że jest w Synu albo w Duchu Świętym od innego, mianowicie od Ojca.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Według Damascena (De Fid. Orth. I, cap. VIII): niezrodzony oznacza jednym sposobem to samo co niestworzony i tak orzeka się co do substancji; przez to bowiem różni się substancja stworzona od niestworzonej. Drugim sposobem oznacza to, co nie jest zrodzone. I tak orzeka się względnie, tym sposobem, którym przeczenie się sprowadza do rodzaju twierdzenia, jak nie człowiek do rodzaju substancji, a nie białe do rodzaju jakości. Stąd skoro zrodzony wprowadza w Bogu stosunek, niezrodzony także należy do stosunku. I tak nie wynika, by Ojciec niezrodzony różnił się od Syna zrodzonego substancją, lecz tylko stosunkiem, o ile mianowicie stosunek Syna zaprzecza się o Ojcu.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Jak w każdym rodzaju należy przyjmować coś pierwszego, tak w naturze boskiej należy przyjąć jeden początek, który by nie był od drugiego, a ten nazywa się niezrodzony. Zatem przyjmować dwóch niezrodzonych znaczy przyjmować dwóch Bogów i dwie natury boskie. Stąd mówi Hilary w księdze De Synodis (super can. XXVI): Skoro jest jeden Bóg, nie może być dwóch niezrodzonych. A to przede wszystkim dlatego, że gdyby było dwóch niezrodzonych, jeden z nich nie byłby od drugiego, i tak nie odróżnialiby się przeciwstawieniem stosunkowym, musieliby więc odróżniać się różnością natury.
Odpowiedź na piąty zarzut. Własność Ojca, że mianowicie nie jest od drugiego, bardziej oznacza się odsunięciem urodzenia Syna, niż odsunięciem pochodzenia Ducha Świętego, zarówno dlatego, że pochodzenie Ducha Świętego nie ma szczególnej nazwy, jak powiedziano powyżej (R. XXVII, par. 4), jak i dlatego, że także w porządku natury przypuszcza zrodzenie Syna. Stąd zaprzeczywszy o Ojcu, że nie jest zrodzony, skoro jednak jest początkiem rodzenia, wynika stąd, że nie pochodzi pochodzeniem Ducha Świętego, gdyż Duch Święty nie jest początkiem rodzenia, lecz pochodzącym od zrodzonego.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.