Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 34, a. 1

Czy Słowo w Bogu jest imieniem osobowym

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że w Bogu Słowo nie jest imieniem osobowym. Imiona bowiem osobowe orzekają się w Bogu w znaczeniu właściwym, jak Ojciec i Syn. Lecz Słowo w Bogu używa się w znaczeniu przenośnym, jak mówi Orygenes w objaśnieniu do Jana (R. I). Zatem Słowo w Bogu nie jest imieniem osobowym.

Zarzut drugi. Oprócz tego według Augustyna (De Trin. lib. IX, cap. X): Słowo jest poznaniem z miłością. A według Anzelma (w Monol. c. LXIII): Mówić, dla najwyższego Ducha, nie znaczy nic innego, jak patrzeć myśląc. Lecz poznanie i myślenie i patrzenie mówi się w Bogu istotnościowo. Zatem Słowo nie mówi się w Bogu osobowo.

Zarzut trzeci. Oprócz tego do pojęcia słowa należy, by zostało wymówione. Lecz według Anzelma (tamże r. LXII, LXIII) jak Ojciec jest rozumny, i Syn jest rozumny i Duch św. jest rozumny; tak Ojciec mówi, Syn mówi i Duch św. mówi. I podobnie o każdym z nich się mówi. Zatem imię Słowa mówi się w Bogu istotnościowo a nie osobowo.

Zarzut czwarty. Oprócz tego żadna osoba boska nie jest uczyniona. Lecz słowo Boga jest czymś uczynionym. Mówi się bowiem w psalmie (Ps 148, 8) o ogniu, gradzie, śniegu, lodzie i wietrze gwałtownym, które czynią słowo jego. Zatem słowo nie jest imieniem osobowym w Bogu.

Lecz przeciwnym jest, co mówi Augustyn w VII De Trin. (cap. II): Jak Syn odnosi się do Ojca, tak i Słowo do tego, czyim jest Słowem. Lecz Syn jest imieniem osobowym, ponieważ mówi się stosunkowo. Zatem i Słowo.

Odpowiadam, że imię Słowa w Bogu, jeśli się je bierze w znaczeniu właściwym, jest imieniem osobowym i żadnym sposobem nie jest istotnościowym. Dla wykazania tego należy wiedzieć, że trojakim sposobem mówi się w nas słowo we właściwym znaczeniu, czwartym zaś sposobem mówi się nie we właściwym znaczeniu, czyli obrazowo. Oczywiściej zaś i powszechniej u nas nazywa się słowem to, co się wymawia głosem. To zaś pochodzi od wewnątrz odnośnie do dwóch rzeczy, które znajdują się w słowie zewnętrznym, mianowicie do samego głosu i do znaczenia głosu. Według Filozofa bowiem w księdze I Periherm. (c. I) głos oznacza pojęcie rozumu. I znowu głos pochodzi od wyobraźni, jak powiedziano w De Anima (lib. II c. VIII). Głos zaś, który nie ma znaczenia, nie może być nazwany słowem. Przez to więc nazywa się słowo głosem zewnętrznym, że oznacza wewnętrzne pojęcie umysłu. Tak więc w pierwszym rzędzie i przede wszystkim wewnętrzne pojęcie umysłu nazywa się słowem, w drugim rzędzie zaś sam głos oznaczający wewnętrzne pojęcie, po trzecie zaś samo wyobrażenie głosu nazywa się słowem. I te trzy sposoby słowa przyjmuje Damascen w I księdze c. XIII (De Fide Orth.), mówiąc, że słowem zwie się naturalny ruch umysłu, którym on się porusza i rozumie i myśli, jak światło i wspaniałość: a to odnośnie do pierwszego. Znowu słowo jest to, co nie wypowiada się słowem, lecz co w sercu się wypowiada, a to odnośnie do trzeciego, znowu także słowo jest aniołem, to znaczy zwiastunem umysłu, a to odnośnie do drugiego. Mówi się zaś obrazowo czwartym sposobem, że słowo jest tym, co słowo oznacza lub uskutecznia, jak zwykliśmy mówić, to jest słowo, które ci powiedziałem, lub które król przykazał, wskazując na jakiś fakt, który został oznaczony słowem, czy to wprost przez oznajmienie, czy to przez rozkaz.

Bierze się zaś w Bogu słowo we właściwym znaczeniu, o ile słowo oznacza pojęcie rozumu. Stąd mówi Augustyn w XV, De Trin. (c. 10), Ktokolwiek może rozumieć słowo nie tylko zanim zabrzmi, ale także zanim obrazy jego brzmień przyodzieją się w myśli, już może zobaczyć jakieś podobieństwo do tego Słowa, o którym powiedziano, na początku było Słowo. W naturze zaś samego pojęcia serca leży, by pochodziło od czegoś innego, mianowicie od poznania tego, który powziął pojęcie. Stąd Słowo, o ile się je w Bogu orzeka właściwie, oznacza coś pochodzącego od innego, a to należy do pojęcia imion osobowych w Bogu, dlatego, że osoby boskie rozróżnia się według pochodzenia, jak powiedziano (R. XXVII, wstęp, XXXII, par. 3). Stąd trzeba, by imienia Słowa, o ile się je orzeka w Bogu właściwie, nie przyjmowano istotnościowo, lecz tylko osobowo.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Ariani, których źródłem jest Orygenes, przyjęli, że Syn różni się od Ojca różnością substancji. Stąd usiłowali twierdzić, że gdy się Syna Bożego nazywa Słowem, nie mówi się tego we właściwym znaczeniu; aby w pojęciu Słowa pochodzącego nie byli zmuszeni do przyznania, że Syn boży nie jest poza substancją Ojca. Słowo bowiem wewnętrzne tak pochodzi od mówiącego, że w nim pozostaje. Lecz jeśli przyjmuje się Słowo Boga w znaczeniu przenośnym, musi się przyjąć Słowo Boga w znaczeniu właściwym. Nie można bowiem czegoś nazwać słowem przenośnie, chyba z powodu jakiegoś ujawnienia; ponieważ albo coś ujawnia jako słowo, albo jest słowem ujawnione. Jeśli zaś jest ujawnione słowem, trzeba przyjąć słowo, przez które jest ujawnione. Jeśli zaś nazywa się słowem dlatego, że na zewnątrz ujawnia, te które zewnętrznie ujawniają, nie nazywają się słowami, tylko o ile oznaczają wewnętrzne pojęcie umysłu, które ktoś także zewnętrznymi oznakami ujawnia. Jeśli więc czasem słowo mówi się przenośnie w Bogu, jednak należy przyjąć Słowo we właściwym znaczeniu, które mówi się osobowo.

Odpowiedź na drugi zarzut. Nic z tych rzeczy, które należą do rozumu nie mówi się w Bogu osobowo, jak tylko samo Słowo. Tylko słowo bowiem oznacza coś wypływającego z czegoś innego. Słowo bowiem jest tym, co tworzy umysł, poznając. Sam zaś umysł, o ile jest w czynie przez ideę poznawczą, rozważa się absolutnie. Podobnie także rozumienie, które tak się ma do rozumu w czynie jak być do bytu w czynie, nie oznacza bowiem rozumienie czynności wychodzącej od rozumiejącego, lecz pozostającą w rozumiejącym. Gdy się więc mówi, że słowo jest poznaniem, nie bierze się poznania za czyn rozumu poznającego, lub za jakiś jego stan, lecz za to, co umysł poczyna, poznając. Stąd i Augustyn mówi (De Trin. lib. VII, cap. 2), że Słowo jest mądrością zrodzoną, a to nie jest niczym innym, jak samo pojęcie mądrego; i można go także w ten sam sposób nazwać poznaniem zrodzonym. I tym samym sposobem można rozumieć, że mówić dla Boga jest myśląc oglądać, o ile mianowicie przez oglądanie myślenia bożego poczyna się Słowo Boże. Jednak imię myślenia nie stosuje się we właściwym znaczeniu do Słowa Bożego. Mówi bowiem Augustyn w XV De Trin. (c. 16): Tak nazywa się to Słowem Bożym, aby nie nazywać myśleniem, aby nie sądzono, że jest coś jakby niestałego w Bogu, co teraz przyjmuje formę, by było Słowem, a może ją porzucić i pozostać jakoby bez formy. Myślenie bowiem właściwie polega na śledzeniu prawdy, a to w Bogu się nie znajduje. Skoro zaś rozum dosięgnął już do formy prawdy, nie myśli, lecz w sposób doskonały ogląda prawdę. Stąd Anzelm niewłaściwie bierze myśl za kontemplację.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Jak we właściwym znaczeniu Słowo mówi się w Bogu osobowo a nie istotnościowo, tak i mówić. Stąd jak Słowo nie jest wspólne Ojcu i Synowi i Duchowi św., tak nie jest prawdziwym, by Ojciec i Syn i Duch św. byli jednym mówiącym. Stąd mówi Augustyn VII De Trin. (c. I): Ten który mówi w owym współwiecznym słowie, nie rozumie się jako samotny. Lecz być mówionym stosuje się do którejkolwiek osoby. Mówi się bowiem nie tylko słowo, lecz rzecz, którą słowem się rozumie lub oznacza. Tak tedy jedna tylko osoba boska ma tę własność, że jest mówioną tym sposobem, którym mówi się słowo. Tym zaś sposobem, którym mówi się rzecz rozumiana w słowie, każda z osób ma tę właściwość, że jest mówioną. Ojciec bowiem rozumiejąc Siebie i Syna i Ducha św. i wszystko inne co zawiera się w Jego wiedzy, poczyna Słowo, tak, że w ten sposób cała Trójca mówiona jest w Słowie, a także i wszelkie stworzenie. Jak i umysł ludzki słowem, które poczyna rozumiejąc kamień, mówi kamień. Anzelm zaś niewłaściwie przyjął mówić za rozumieć, bo przecież te dwa pojęcia się różnią. Rozumieć bowiem wnosi tylko stosunek rozumiejącego do rzeczy rozumianej, a w tym nie wnosi się żadnego pojęcia pochodzenia, lecz tylko pewne nadanie formy naszemu umysłowi, o ile nasz umysł przechodzi w czyn przez formę rzeczy rozumianej. W Bogu zaś wnosi zupełną tożsamość, gdyż w Bogu jest zupełnie tym samym rozum i rzecz rozumiana, jak powyżej wykazano (R. XIV, par. 2 i 4). Lecz mówić wnosi przede wszystkim stosunek do słowa poczętego. Niczym bowiem nie jest innym mówić, jak wypowiadać słowo. Lecz za pomocą słowa wnosi ono stosunek do rzeczy rozumianej, który w słowie wypowiedzianym ujawnia się rozumiejącemu. I w ten sposób sama ta osoba, która wypowiada Słowo, jest w Bogu mówiąca, chociaż każda z osób jest rozumiejąca i rozumiana, a zatem mówiona Słowem.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Słowo przyjmuje się tam obrazowo, o ile rzecz oznaczoną lub skutek słowa nazywa się Słowem. Tak bowiem mówi się, że stworzenia spełniają słowo Boga, o ile wykonują jakiś skutek, do którego są przyporządkowane ze Słowa poczętego z boskiej mądrości, jak mówi się, że ktoś wykonuje słowa króla, gdy wykonuje dzieło, do którego słowem króla został przywiedziony.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.