I, q. 37, a. 2
Czy Ojciec i Syn kochają się Duchem Świętym
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Ojciec i Syn nie kochają się Duchem Świętym. Augustyn bowiem w VII De Trin. (rozdz. 1), dowodzi, że Ojciec nie jest mądrym mądrością zrodzoną. Lecz jak Syn jest mądrością zrodzoną, tak Duch Święty jest Miłością pochodzącą, jak powiedziano w par. poprzednim. Zatem Ojciec i Syn nie kochają się Miłością pochodzącą, którą jest Duch Święty.
Zarzut drugi. Oprócz tego, gdy się mówi Ojciec i Syn kochają się Duchem Świętym, to słowo kochać bierze się albo istotnościowo, albo odnośnie do cechy. Lecz to zdanie nie może być prawdziwym, o ile się je przyjmuje istotnościowo, gdyż równie słusznie można by powiedzieć Ojciec rozumie Synem. Ani też o ile się je przyjmuje odnośnie do cechy, bo równie słusznie można by powiedzieć, że Ojciec i Syn tchną Duchem Świętym, lub że Ojciec rodzi Synem. Zatem zdanie Ojciec i Syn kochają się Duchem Świętym, żadnym sposobem nie jest prawdziwe.
Zarzut trzeci. Oprócz tego tą samą miłością Ojciec kocha Syna i siebie i nas. Lecz Ojciec nie kocha siebie Duchem Świętym. Żaden bowiem czyn odnoszący się do cechy nie zwraca się do początku czynu, nie można bowiem powiedzieć, że Ojciec siebie rodzi, albo siebie tchnie. Zatem nie można także powiedzieć, że kocha się Duchem Świętym, o ile kochać przyjmuje się w odniesieniu do cech. Tak samo, wydaje się, że miłość, którą nas kocha, nie jest Duchem Świętym, ponieważ wnosi się stosunek do stworzenia i w ten sposób należy do istotności. Zatem i to zdanie jest fałszywe: Ojciec kocha Syna Duchem Świętym.
Lecz przeciwnym jest co mówi Augustyn w VI De Trin. (rozdz. 5), że Duch Święty jest tym, którym rodzony jest kochany przez rodzącego i kocha swego rodziciela.
Odpowiadam, że trudnością w tej sprawie jest to, iż gdy mówimy Ojciec kocha Syna Duchem Świętym, skoro używa się narzędnika dla oznaczenia przyczyny, wydaje się, że Duch Święty jest początkiem kochania dla Ojca i dla Syna, a to jest zupełnie niemożliwe. I dlatego niektórzy powiedzieli, że to zdanie jest fałszywe: Ojciec i Syn kochają się Duchem Świętym. I powiadają, że Augustyn to zdanie cofnął, gdy cofnął podobne zdanie, mianowicie następujące: Ojciec jest mądry mądrością zrodzoną. Niektórzy zaś mówią, że jest to zdanie nieodpowiednie i tak powinno być przedstawione: Ojciec kocha Syna Duchem Świętym, to znaczy miłością istotnościową, którą w szczególny sposób przypisuje się Duchowi Świętemu. Niektórzy zaś powiedzieli, że narzędnika tego używa się na oznaczenie znaku, tak, że sens jest: Duch Święty jest znakiem, że Ojciec kocha Syna, to znaczy, o ile pochodzi od nich jako miłość. Niektórzy zaś powiedzieli, że tego narzędnika używa się dla oznaczenia przyczyny formalnej; ponieważ Duch Święty jest miłością, którą formalnie Ojciec i Syn nawzajem się kochają. Niektórzy zaś powiedzieli, że używa się go dla oznaczenia skutku formalnego. I ci najbardziej zbliżyli się do prawdy.
Stąd należy wiedzieć dla okazania tego, że skoro powszechnie nazywa się rzeczy według ich form, jak białe od białości, a człowiek od ludzkości, wszystko to, od czego coś bierze swą nazwę, stoi do tej rzeczy w stosunku formy. Gdy na przykład mówię ten człowiek odziany jest suknią, używa się owego narzędnika dla oznaczenia przyczyny formalnej, chociaż odzienie nie jest formą. Przydarza się zaś, że coś oznacza się od tego, co od niego pochodzi, nie tylko jako czynnik od czynności, lecz także jako od samego kresu czynności, którym jest skutek, gdy sam skutek mieści się w pojęciu czynności. Mówimy bowiem, że ogień ogrzewa ogrzaniem, chociaż ogrzanie nie jest ciepłem, które jest formą ognia, lecz czynnością pochodzącą od ognia, i mówimy że drzewo kwitnie kwieciem, chociaż kwiaty nie są formą drzewa, lecz pewnymi skutkami, od niego pochodzącymi. Odnośnie do tego więc należy mówić, że, skoro kochać w Bogu bierze się dwojako, mianowicie istotnościowo i co do cechy, według tego, jak się bierze istotnościowo, w ten sposób Ojciec i Syn nie kochają się Duchem Świętym, lecz swą istotnością. Stąd mówi Augustyn w XV De Trin. (rozdz. 7): Któż śmie powiedzieć, że Ojciec ani Siebie, ani Syna, ani Ducha Świętego nie kocha inaczej jak przez Ducha Świętego? I według tego, należy tłumaczyć pierwsze mniemania. O ile zaś bierze się jako cechę, w ten sposób kochać nie znaczy nic innego jak tchnąć miłość, podobnie jak mówić znaczy wydawać słowo, a kwitnąć znaczy wydawać kwiaty. Jak się więc mówi drzewo kwitnące kwiatami, tak się mówi Ojciec wymawiający Słowem lub Synem siebie i stworzenie, i mówi się, że Ojciec i Syn kochają się Duchem Świętym czyli miłością pochodzącą, siebie i nas.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. W Bogu być mądrym albo rozumiejącym bierze się tylko istotnościowo, i dlatego nie można powiedzieć, że Ojciec jest mądrym lub rozumiejącym przez Syna. Lecz kochać bierze się nie tylko istotnościowo, ale także co do cechy. I według tego możemy powiedzieć, że Ojciec i Syn kochają się Duchem Świętym, jak powiedziano.
Odpowiedź na drugi zarzut. Gdy w pojęciu jakiejś czynności wprowadza się określony skutek, można nazwać początek czynności i od czynności i od skutku, jak na przykład możemy powiedzieć, że drzewo kwitnie kwitnięciem i kwieciem. Lecz gdy w czynności nie zawiera się określony skutek, wtedy nie można nazwać początku czynności od skutku, lecz tylko od czynności, nie mówimy bowiem, że drzewo wydaje kwiat kwiatem, ale wydawaniem kwiatu. W tym więc, że mówię tchnie lub rodzi, wprowadza się tylko czyn według cechy. Stąd nie możemy powiedzieć, że Ojciec tchnie Duchem Świętym lub rodzi Synem. Możemy zaś powiedzieć, że Ojciec mówi Słowem, jako osobą pochodzącą i mówi mówieniem, jako czynem odnoszącym się do cechy, ponieważ mówić wnosi określoną osobę pochodzącą, skoro mówić znaczy wydawać słowo. I podobnie kochać o ile się bierze w znaczeniu cechy, znaczy wydawać miłość. I dlatego można powiedzieć, że Ojciec kocha Syna Duchem Świętym jako osobą pochodzącą, i samą miłością, jako czynem, wziętym w znaczeniu cechy.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Ojciec kocha Duchem Świętym nie tylko Syna, lecz także siebie i nas. Ponieważ, jak powiedziano, kochać, o ile się bierze w znaczeniu cechy, nie tylko wprowadza pojęcie wydawania osoby boskiej, lecz także osobę wydaną sposobem miłości, która to miłość stoi w stosunku do rzeczy ukochanej. Stąd, jak Ojciec mówi siebie i wszelkie stworzenie Słowem, które zrodził, o ile Słowo zrodzone wystarczająco przedstawia Ojca i wszelkie stworzenie, tak kocha siebie i wszelkie stworzenie Duchem Świętym, o ile Duch Święty pochodzi jako miłość pierwszej dobroci, według której Ojciec kocha siebie i wszelkie stworzenie. I w ten sposób jest jasnym, że wprowadza się pojęcie stosunku do stworzenia i w słowie i w miłości pochodzącej niejako drugorzędnie, o ile mianowicie prawda i dobroć boża jest początkiem rozumienia i kochania wszelkiego stworzenia.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.