I, q. 4, a. 3
Czy stworzenie jakieś może być podobne do Boga
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że żadne stworzenie nie może być podobne do Boga. Powiedziano bowiem w (Ps 85, 8): Nie masz Tobie podobnego między bogi, Panie. Lecz między wszystkimi stworzeniami te są znamienitsze, które przez uczestniczenie zwą się bogami. Zatem o innych stworzeniach tym mniej można powiedzieć, że są podobne do Boga.
Zarzut drugi. Oprócz tego podobieństwo jest pewnym porównaniem. Nie może zaś być porównania pomiędzy rzeczami, które należą do różnych rodzajów. Zatem ani też podobieństwa być nie może. Nie powiadamy bowiem, że słodycz podobną jest do białości. Lecz żadne stworzenie nie należy do tego samego rodzaju, co Bóg; skoro Bóg nie należy do żadnego rodzaju, jak to powyżej wykazano (R. III, par. 5). Zatem żadne stworzenie nie jest podobne do Boga.
Zarzut trzeci. Oprócz tego te rzeczy nazywamy podobnymi, które zgadzają się co do formy. Lecz nic nie może się zgadzać z Bogiem co do formy; w żadnej bowiem rzeczy istotność nie jest jej bytem, tylko w Bogu. Zatem żadne stworzenie nie może być podobne do Boga.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, w rzeczach podobnych podobieństwo jest wzajemne: podobne bowiem jest podobne podobnemu. Jeśli więc jakieś stworzenie jest podobne do Boga, to i Bóg będzie podobny do jakiegoś stworzenia, co jest przeciwnym temu, co mówi (Iz 40, 18): Komuż podobnym uczyniliście Boga.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano w (Rdz 1, 26): Uczyńmy człowieka na wyobrażenie i podobieństwo nasze, oraz (1 J 3, 2): gdy się okaże, podobni mu będziemy.
Odpowiadam, że skoro podobieństwo rozważa się według zgodności lub uczestniczenia we formie, różne jest podobieństwo, odnośnie do różnych sposobów uczestniczenia we formie. Pewne rzeczy bowiem zwą się podobnymi, które uczestniczą w tej samej formie pod tym samym względem i według tego samego sposobu; a te nie tylko nazywają się podobnymi, lecz równymi w swym podobieństwie; tak jak dwie rzeczy równie białe nazywają się podobnymi białością; i to jest najdoskonalsze podobieństwo. Innym sposobem nazywają się podobnymi rzeczy, które uczestniczą we formie pod tym samym względem, a nie według tego samego sposobu, lecz według więcej i mniej; tak, jak mniej białe nazywa się podobnym do bardziej białego; i to jest podobieństwo niedoskonałe. Trzecim sposobem nazywają się podobnymi pewne rzeczy, które uczestniczą w tej samej formie, lecz nie pod tym samym względem, jak to widzimy w czynnikach niejednoznacznych. Skoro bowiem każdy czynnik wywołuje skutek podobny do siebie samego, jako czynnika, każda rzecz zaś działa według swej formy, koniecznym jest, aby w skutku było podobieństwo do formy czynnika. Jeśli więc czynnik zawarty jest w tym samym gatunku co jego skutek, to będzie podobieństwo we formie pomiędzy czyniącym i uczynionym pod tym samym względem gatunkowym; tak, jak człowiek rodzi człowieka. Jeśli zaś czynnik nie jest zawarty w tym samym gatunku, będzie podobieństwo, lecz nie pod tym samym względem gatunkowym; tak, jak te rzeczy, które rodzą się mocą słońca, mają wprawdzie pewne podobieństwo do słońca, jednak nie w ten sposób, aby otrzymywały formę słońca według podobieństwa gatunku, lecz według podobieństwa rodzaju.
Jeśliby więc był jakiś czynnik, który nie jest objęty żadnym rodzajem, skutki jego jeszcze o wiele mniej by się zbliżały do podobieństwa formy czynnika; jednak nie w ten sposób, by uczestniczyły w podobieństwie formy czynnika pod tym samym względem gatunku czy rodzaju, lecz według jakiejś analogii. Tak, jak byt sam jest wspólny wszystkim. I w ten sposób te rzeczy, które pochodzą od Boga, są podobne do Niego, o ile są bytami, jako do pierwszego i powszechnego początku wszelkiego bytu.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Jak powiada Dionizy c. IX, De div. nom., gdy Pismo św. mówi, że coś nie jest podobne do Boga, to nie jest przeciwnym upodobnieniu do Niego. Te same rzeczy bowiem są podobne do Boga i niepodobne. Podobne mianowicie według tego, o ile Go naśladują, o ile można naśladować Tego, którego doskonale naśladować niepodobna; niepodobne zaś, o ile oddalają się od swej przyczyny; nie tylko pod względem natężenia i osłabienia, tak jak mniej białe oddala się od bardziej białego, lecz ponieważ nie ma zgodności, ani pod względem gatunku ani rodzaju.
Odpowiedź na drugi zarzut. Bóg nie w takim stosunku stoi do stworzeń, jak coś należącego do innego rodzaju, lecz tak, jak coś, co jest poza wszelkim rodzajem i jest przyczyną wszystkich rodzajów.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Nie powiadamy, żeby podobieństwo stworzenia do Boga istniało z powodu uczestniczenia co do formy pod tym samym względem rodzaju czy gatunku; lecz tylko pod względem analogii, o ile mianowicie Bóg jest bytem przez istotność, a stworzenia przez uczestniczenie.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Chociaż w pewien sposób można przyjąć, że stworzenie jest podobne do Boga, to jednak żadnym sposobem zgodzić się na to nie można, by Bóg był podobny do stworzenia, ponieważ, jak mówi Dionizy c. IX, De div. nom.: Wzajemne podobieństwo przyjmuje się między tymi rzeczami, które są jednego rzędu, lecz nie między przyczyną i tym, co ona spowodowała. Mówimy bowiem, że obraz jest podobny do człowieka, lecz nie przeciwnie. I podobnie można powiedzieć, że w pewien sposób stworzenie jest podobne do Boga, nie można jednak powiedzieć, by Bóg był podobnym do stworzenia.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.