I, q. 44, a. 1
Czy jest potrzebnym, by wszelki byt był stworzony przez Boga
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie jest potrzebnym, by każdy byt był stworzony od Boga. Nic bowiem nie przeszkadza, by rzecz była bez tego, co nie należy do jej pojęcia, jak na przykład człowiek bez białości. Lecz wydaje się, że stosunek skutku do przyczyny nie należy do pojęcia bytów, bez niego bowiem można rozumieć pewne byty. Zatem mogą istnieć bez niego. Nic więc nie przeszkadza, by były pewne byty nie stworzone przez Boga.
Zarzut drugi. Oprócz tego, na to coś potrzebuje przyczyny sprawczej, by istniało. Zatem co nie może nie być, nie potrzebuje przyczyny sprawczej. Lecz nic koniecznego nie może nie być, co bowiem musi być, nie może nie być. Skoro więc istnieje w rzeczywistości wiele rzeczy koniecznych, wydaje się, że nie wszystkie byty są od Boga.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, cokolwiek ma jakąś przyczynę, może być udowodnione przez tę przyczynę. Lecz w matematyce nie dowodzi się przyczyną działającą, jak udowadnia Filozof w III Metaph. Zatem nie wszystkie byty są od Boga, jako od przyczyny działającej.
Lecz przeciwnym jest co powiedziano do (Rz 11, 36): z Niego i przezeń i w Nim jest wszystko.
Odpowiadam, że trzeba powiedzieć, iż wszystko co istnieje jakimkolwiek sposobem, jest od Boga. Jeśli się bowiem coś w kimś znajduje przez uczestnictwo, trzeba by w nim było powodowane przez to, czemu istotnościowo odpowiada, jak żelazo rozgrzewa się od ognia. Wykazano zaś powyżej (R. III, par. 4), gdy chodziło o pojedynczość bożą, że Bóg jest bytem samym przez siebie substancjalnie istniejącym. A wykazano także (R. VII, par. 1, par. 2), że byt oddzielnie substancjalnie istniejący może być tylko jeden, jak na przykład, gdyby białość była oddzielnie bytującą, mogłaby być tylko jedna, skoro białości mnożą się według tych rzeczy, które je przyjmują. Wynika więc z tego, że wszystkie rzeczy inne niż Bóg nie są swoim bytem, lecz uczestniczą w bycie. Trzeba więc, by wszystkie rzeczy, które odróżniają się według różnego sposobu uczestniczenia w bycie, tak, że są doskonalsze i mniej doskonałe, miały przyczynę w jednym pierwszym bycie, który bytuje najdoskonalej. Stąd także powiedział Platon (Parmen. c. 26), że trzeba przyjąć jedność przed wszelką wielością. Arystoteles zaś mówi, w II Metaph., że to co jest w najwyższym stopniu bytem, i w najwyższym stopniu prawdziwym, jest przyczyną wszelkiego bytu i wszelkiej prawdy; jak na przykład, to co jest w najwyższym stopniu ciepłem, jest przyczyną wszelkiego ciepła.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Chociaż stosunek do przyczyny nie wchodzi do definicji bytu, który jest spowodowany, idzie jednak za tymi rzeczami, które należą do jego pojęcia; z tego bowiem, że coś jest bytem przez uczestnictwo, wynika, że ma przyczynę od innego. Stąd tego rodzaju byt nie może istnieć inaczej, jak mając przyczynę od innego, jak też i człowiek inaczej, jak z własnością śmiechu. Lecz ponieważ mieć przyczynę nie należy do pojęcia bytu, jako takiego, z tego powodu znajduje się jakiś byt, nie mający przyczyny.
Odpowiedź na drugi zarzut. Tą przyczyną powodowani przyjmowali niektórzy, że to co jest konieczne nie ma przyczyny, jak się mówi w VIII Physic. (c. 1). Lecz jasno się okazuje, że to jest fałszywym w naukach opartych na dowodzeniu, w których konieczne zasady są przyczynami koniecznych wniosków. I dlatego mówi Arystoteles w V Metaph., że są pewne rzeczy konieczne, które mają przyczynę swej konieczności. Więc nie dlatego tylko potrzeba przyczyny działającej, że skutek może nie istnieć, lecz ponieważ skutku by nie było, gdyby przyczyny nie było. Powyższe bowiem zdanie warunkowe jest prawdziwe, bez względu na to, czy poprzednik i następnik są możliwe, czy niemożliwe.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Podmioty matematyczne bierze się jako abstrakcyjne pojęciowo, mimo to, że nie są abstrakcyjne co do bytu. Jest zaś odpowiednim, by każda rzecz o tyle miała przyczynę działającą, o ile ma byt. Chociaż więc przedmioty matematyki mają przyczynę działającą, jednak nie podpadają pod rozważania matematyka odnośnie do stosunku, który mają do przyczyny działającej. I dlatego w naukach matematycznych nie dowodzi się niczego przez przyczynę działającą.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.