I, q. 44, a. 2
Czy Bóg stworzył materię pierwszą
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg nie stworzył materii pierwszej. Wszystko bowiem co jest uczynione, składa się z podmiotu i z czegoś innego, jak się mówi w I Physic. Lecz materia pierwsza nie ma żadnego podmiotu. Więc materia pierwsza nie mogła być uczyniona przez Boga.
Zarzut drugi. Oprócz tego działanie i doznawanie wzajemnie się przeciw sobie dzielą. Lecz jak Bóg jest pierwszym początkiem czynnym, tak materia jest pierwszym początkiem biernym. Zatem Bóg i materia pierwsza są dwoma początkami podzielonymi przeciw sobie wzajemnie, z których żaden, jeden od drugiego nie pochodzi.
Zarzut trzeci. Oprócz tego każdy czynnik sprawia skutek sobie podobny, i tak, skoro każdy czynnik działa o ile jest w czynie, wynika, że każda rzecz uczyniona, jakimś sposobem jest w czynie. Lecz materia pierwsza jako taka jest tylko w możności. Zatem sprzeciwia się pojęciu materii pierwszej, by była uczyniona.
Lecz przeciwnym jest co mówi Augustyn w XII Wyzn. (cap. 7): Dwie rzeczy uczyniłeś Panie, jedną blisko Ciebie, to znaczy anioła, drugą blisko nicości, to znaczy materię pierwszą.
Odpowiadam, że filozofowie starożytni powoli i jakoby krok za krokiem dochodzili do poznania prawdy. Z początku bowiem, istniejąc jakby w grubszy sposób, uważali, że nie ma innych bytów, jak tylko ciała zmysłowe. A ci z pomiędzy nich którzy, w tych ciałach przyjmowali ruch, rozważali go tylko co do pewnych przypadłości, jak na przykład co do rozrzedzenia i gęstości, łączenia i rozdzielania. I przyjmując, że sama substancja ciał nie jest stworzona, wyznaczali pewne przyczyny tego rodzaju przemian przypadłościowych, jak na przykład przyjaźń, niezgodę, intelekt, albo coś podobnego. Idąc zaś dalej, rozróżnili umysłem między formą substancjalną, a materią, co do której przyjmowali, że jest niestworzona, i dostrzegli, że dzieją się przemiany w ciałach odnośnie do form istotnościowych. I przyjmowali jakieś przyczyny ogólniejsze tych przemian, jak nachylone koło według Arystotelesa (De Generat. et Corrup.), lub idee według Platona (Tim.). Lecz należy zważyć, że materię zacieśnia forma do określonego gatunku, podobnie jak substancję jakiegoś gatunku, dodana do niej przypadłość zacieśnia do jakiegoś określonego sposobu bytowania, jak na przykład biała zacieśnia człowieka. Jedni i drudzy rozważali więc byt pod pewnym szczególnym względem, albo o ile jest tym bytem, lub o ile jest takim bytem. I w ten sposób oznaczali rzeczom poszczególne przyczyny działające. A dalej inni wznieśli się do rozważania bytu, o ile jest bytem, i rozważali przyczynę rzeczy, nie tylko o ile są tymi lub takimi, lecz o ile są bytami. To więc, co jest przyczyną rzeczy o ile są bytami, musi być przyczyną rzeczy, nie tylko o ile są takimi przez formy przypadłościowe, ani o ile są tymi, przez formy substancjalne, ale także odnośnie do tego wszystkiego co należy do bytu ich jakimkolwiek sposobem. I tak trzeba przyjąć także materię pierwszą stworzoną przez powszechną przyczynę bytów.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Filozof w I Phys. mówi o szczegółowym stawaniu się, które jest z formy w formę, czy to przypadłościową, czy substancjalną; teraz zaś mówimy o rzeczach odnośnie do ich emanacji z powszechnego początku bytu. Z tej zaś emanacji nie wyklucza się materii, chociaż wyklucza się ją z pierwszego sposobu uczynienia.
Odpowiedź na drugi zarzut. Doznawanie jest skutkiem działania. Stąd jest też słusznym, by pierwszy początek bierny był skutkiem pierwszego początku czynnego, wszystko bowiem, co jest niedoskonałym, ma za przyczynę to, co jest doskonałym. Pierwszy początek musi być najdoskonalszy, jak mówi Arystoteles w XII Metaph.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Zarzut ten nie wykazuje, że materia nie jest stworzona, lecz że nie jest stworzona bez formy. Chociaż bowiem każda rzecz stworzona jest w czynie, jednak nie jest czystym czynem. Stąd także i to, co jest w możności, musi być stworzonym, jeśli jest stworzone wszystko to, co należy do jego bytu.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.