I, q. 45, a. 8
Czy stwarzanie jest zmieszane z dziełami natury i sztuki
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że stwarzanie jest zmieszane z dziełami natury i sztuki. W każdym bowiem działaniu natury i sztuki wytwarza się jakaś forma. Lecz nie wytwarza się z czegoś, skoro materia nie jest jej częścią. Zatem wytwarza się z niczego. I tak w każdym działaniu natury i sztuki jest stwarzanie.
Zarzut drugi. Oprócz tego skutek nie jest możniejszy od swej przyczyny. Lecz w rzeczach naturalnych nie ma innego czynnika jak forma przypadłościowa, która jest formą czynną albo bierną. Zatem nie przez działanie natury wytwarza się forma substancjalna. Wynika więc z tego koniecznie, że istnieje ona przez stwarzanie.
Zarzut trzeci. Oprócz tego rzeczy w przyrodzie rodzą podobne sobie. Lecz znachodzi się pewne rzeczy zrodzone w przyrodzie nie przez coś sobie podobnego, jak to widać u zwierząt zrodzonych przez gnicie. Zatem ich forma nie jest z natury, lecz przez stwarzanie. I ten sam argument odnosi się do innych rzeczy.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, co się nie stwarza, nie jest stworzeniem. Jeśli więc do tych rzeczy, które są z natury, nie przyłącza się stwarzanie, wynika, że te, które są z natury, nie są stworzeniami. A to jest herezja.
Lecz przeciwnym jest, że Augustyn Sup. Gen. ad Lit. (lib. V, cap. XI), odróżnia dzieło rozmnażania, które jest dziełem natury, od dzieła stworzenia.
Odpowiadam, że ta wątpliwość powstaje z powodu form. Niektórzy przyjmowali, że nie rozpoczynają one istnieć przez działanie natury, lecz wcześniej istnieją w materii, przyjmując formy ukryte. A przyczyną tego była nieznajomość materii, nie umieli bowiem rozróżnić między możnością a czynem, ponieważ bowiem formy w materii istnieją uprzednio w możności, przyjęli, że one wprost istnieją uprzednio. Inni zaś utrzymywali, że formy są dane lub spowodowane przez oddzielny czynnik, sposobem stwarzania. I według tego do wszelkiego działania natury przyłącza się stwarzanie. Lecz przyczyną tego była u nich nieznajomość formy. Nie zwracali bowiem na to uwagi, że forma ciała naturalnego nie bytuje oddzielnie, lecz jest tym, czym coś bytuje; i dlatego skoro stawać się i być stwarzanym jest odpowiednim właściwie tylko dla rzeczy bytującej oddzielnie, jak powyżej powiedziano (par. 4), nie jest własnością form, by się stawały lub były stwarzane, lecz, by były współstwarzane. To zaś co właściwie sprawia czynnik naturalny, jest to coś złożonego, co się dokonuje z materii. Stąd z czynnością natury nie jest zmieszane stwarzanie, lecz przypuszcza się je uprzednio przy działaniu natury.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Formy zaczynają byt swój w czynie dopiero wtedy, gdy są już uczynione przedmioty złożone, i nie jakoby one były uczynione wprost, lecz tylko przypadłościowo.
Odpowiedź na drugi zarzut. Jakości czynne w naturze działają mocą form substancjalnych. I dlatego czynnik naturalny nie tylko wytwarza rzecz sobie podobną co do jakości, lecz także co do gatunku.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Do zrodzenia zwierząt niedoskonałych wystarcza czynnik powszechny, którym jest moc niebieska, do której upodabniają się one nie co do gatunku, lecz co do pewnej analogii; nie potrzeba też mówić, że formy ich są stwarzane przez oddzielny czynnik. Do zrodzenia zaś zwierząt doskonałych nie wystarcza czynnik powszechny, lecz potrzeba czynnika właściwego, którym jest jednoznaczny rodzący.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Działanie natury opiera się tylko na poprzednio istniejących pierwiastkach rzeczy stworzonych; i tak te rzeczy, które stają się przez naturę, nazywa się stworzeniami.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.