I, q. 46, a. 1
Czy ogół stworzeń był zawsze
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że ogół stworzeń, który nazywa się imieniem świat, nie miał początku, lecz był od wieków. Wszystko bowiem co zaczyna istnieć, zanim istniało, możliwym było by istniało, inaczej niemożliwym by było, by się stało. Jeśli więc świat zaczął istnieć, zanim się zaczął, było możliwym by istniał. Lecz to co jest możliwym żeby było, jest materią, która jest w możności do bytu, a ten jest przez formę, i do niebytu, a ten jest przez jej brak. Jeśli więc świat zaczął istnieć, była materia przed światem. Lecz nie może istnieć materia bez formy; materia zaś świata wraz z formą jest światem. Zatem był świat, zanim istnieć rozpoczął, a to jest niemożliwym.
Zarzut drugi. Oprócz tego, to co ma moc, by było zawsze, nie może raz być a raz nie być, ponieważ na jak długo rozciąga się moc jakiejś rzeczy, tak długo ona istnieje. Lecz wszelka rzecz niezniszczalna ma moc by zawsze istniała, nie ma bowiem mocy na określony czas trwania. Nigdy zatem to co jest niezniszczalne, nie może raz być a raz nie być. Lecz wszystko co zaczyna być, raz jest a raz go nie ma. Zatem nic niezniszczalnego nie zaczyna być. Lecz na świecie jest wiele rzeczy niezniszczalnych, jak na przykład ciała niebieskie i wszystkie substancje rozumne. Zatem świat nie zaczął istnieć.
Zarzut trzeci. Oprócz tego nic niezrodzonego nie zaczęło istnieć. Lecz Filozof dowodzi w I Physic. cap. IX, że materia jest niezrodzona, a w I de Caelo et Mundo, że niebo jest niezrodzone. Zatem ogół rzeczy nie zaczął istnieć.
Zarzut czwarty. Oprócz tego próżnia jest tam, gdzie nie ma ciała, lecz możebnym jest, by było. Jeśli jednak świat zaczął istnieć, tedy tam, gdzie dziś jest ciało świata, pierwej nie było żadnego ciała, a jednak być tam mogło, inaczej by teraz tam nie było. Zatem przed światem była próżnia, a to jest niemożliwe.
Zarzut piąty. Oprócz tego nic się nie rozpoczyna ruszać na nowo, jak tylko przez to, że rzecz poruszająca lub ruchoma inaczej jest teraz niż pierwej. Lecz co jest inaczej teraz niż pierwej, porusza się. Zatem przed wszelkim ruchem rozpoczynającym się na nowo, był jakiś ruch. Zatem ruch był zawsze. Zatem i to co się porusza, ponieważ ruch jest tylko w tym, co się porusza.
Zarzut szósty. Oprócz tego, wszystko co porusza, porusza albo z natury albo z wolnej woli. Lecz żadne z nich nie zaczyna poruszać, jeśli uprzednio nie istnieje jakiś ruch. Natura bowiem działa zawsze w ten sam sposób. Stąd, jeśli pierwej nie nastąpi jakaś zmiana, czy w naturze poruszającego czy w tym co się porusza, nie rozpocznie się od z natury poruszającego istnienie ruchu, którego pierwej nie było. Wola zaś, bez zmiany samej siebie, odkłada uczynienie tego co zamierza; ale to następuje tylko przez jakąś zmianę, którą sobie wyobraża, przynajmniej ze strony samego czasu. Jak na przykład, gdy ktoś chce dom budować jutro a nie dziś, oczekuje, że coś stanie się jutro, czego dziś nie ma, a przynajmniej oczekuje, że dzień dzisiejszy przejdzie a jutrzejszy nadejdzie: to zaś nie jest bez zmiany, ponieważ czas jest miarą ruchu. Pozostaje więc, że przed wszelkim ruchem zaczynającym się na nowo, był inny ruch. Zatem taki sam wniosek jak przedtem.
Zarzut siódmy. Oprócz tego, to co jest zawsze u swego początku i zawsze u końca, nie może się ani zacząć ani skończyć; co się bowiem zaczyna, nie jest u swego końca, a co ustaje nie jest u swego początku. Lecz czas zawsze jest u swego początku i końca, ponieważ nie ma żadnego czasu jak tylko teraz, które jest końcem przeszłego a początkiem przyszłego. Zatem czas nie może ani się zacząć ani skończyć. Zatem tak samo, ani ruch, którego czas jest miarą.
Zarzut ósmy. Oprócz tego, Bóg jest pierwszy od świata, albo tylko co do natury albo co do trwania. Jeśli tylko co do natury, zatem skoro Bóg jest od wieków, i świat jest od wieków. Jeśli zaś jest pierwszy co do trwania, pierwej zaś i później w trwaniu stanowią czas, zatem przed światem był czas, a to jest niemożliwym.
Zarzut dziewiąty. Oprócz tego, przyjąwszy dostateczną przyczynę, przyjmuje się skutek, przyczyna bowiem, z której nie wynika skutek, jest przyczyną niedoskonałą, która potrzebuje czegoś innego, by nastąpił skutek. Lecz Bóg jest wystarczającą przyczyną świata, i celową z powodu swej dobroci i wzorową z powodu swej mądrości, i sprawczą z powodu swej potęgi, jak wynika z tego co powiedziano powyżej (R. XLIV, par. 1, 3, 4). Skoro więc Bóg jest od wieków i świat był od wieków.
Zarzut dziesiąty. Oprócz tego, czyja czynność jest wieczna, i skutek tego jest wieczny. Lecz czynność Boga jest Jego substancją, a ta jest wieczna. Zatem i świat jest wieczny.
Lecz przeciwnym jest, co się mówi (J 17, 5): Wsław mię ty, Ojcze, sam u siebie chwałą, którą miałem u ciebie pierwej niźli świat był, i ks. Przysłów (Prz 8, 22): Pan mnie posiadł na początku dróg swoich pierwej niźli co uczynił z początku.
Odpowiadam, że nic prócz Boga nie jest wiecznym. I twierdzić tak wcale nie jest niemożliwe. Wykazano bowiem powyżej (R. XIX, par. 4), że wola Boga jest przyczyną rzeczy. Tak więc niektóre rzeczy są konieczne, by były, jak koniecznym jest, że Bóg ich chce, skoro konieczność skutku zależy od konieczności przyczyny, jak powiedziano w V Metaph. Wykazano zaś powyżej (R. XIX, par. 3), że, mówiąc absolutnie, nie jest koniecznym, by Bóg chciał coś innego oprócz siebie. Nie jest zatem koniecznym, by Bóg chciał, by świat zawsze był. Lecz świat istnieje o tyle, o ile Bóg chce, by istniał; skoro byt świata zależy od woli Boga jako od swej przyczyny. Zatem nie jest koniecznym, by świat istniał zawsze. Zatem nie można tego okazać dowodzeniem.
Także i dowody które na to przytacza Arystoteles (Physic. l. VIII, c. I), nie są dowodami absolutnymi, lecz tylko pod pewnym względem, mianowicie, dla zaprzeczenia dowodom starożytnych, którzy przyjmowali, że świat zaczął istnieć pewnymi sposobami naprawdę niemożliwymi. A to jest jasnym z trzech powodów. Po pierwsze mianowicie, ponieważ tak w VIII Physic. (cap. I), jak w I de Caelo (cap. X) przytacza pewne zdania, jak Anaksagorasa, Empedoklesa i Platona, przeciw którym podaje zdania przeciwne. Po drugie, ponieważ gdziekolwiek mówi o tym przedmiocie, wprowadza świadectwa starożytnych, a to nie jest żaden dowód, lecz tylko przekonywanie, oparte na prawdopodobieństwie. Po trzecie, ponieważ wyraźnie mówi w I Topic. (cap. IX), że pewne rzeczy są zagadnieniami dialektycznymi, co do których nie mamy dowodów, jak na przykład czy świat jest wieczny.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Zanim świat zaistniał, było możliwym, by świat istniał, jednak nie odnośnie do możności biernej, którą jest materia, lecz odnośnie do czynnej potęgi Boga. A także odnośnie do tego, że się coś nazywa absolutnie możliwym, nie odnośnie do jakiejś możności, lecz ze samego stosunku terminów które się sobie nie sprzeciwiają; według tego możliwe przeciwstawia się niemożliwemu, jak wynika z Filozofa w V Metaph.
Odpowiedź na drugi zarzut. To co ma moc, by było zawsze, z tego, że tę moc posiada, nie może raz być a raz nie być, zanim jednak ową moc otrzymało, nie było. Stąd argument ten, który przyjmuje Arystoteles w I de Caelo cap. XII nie dowodzi wprost, że rzeczy niezniszczalne nie zaczęły istnieć, lecz, że nie zaczęły istnieć sposobem naturalnym, którym zaczynają istnieć rzeczy mogące być zrodzone i podlegające zniszczeniu.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Arystoteles w I Physic. wykazuje, że materia jest niezrodzona przez to, że nie posiada podmiotu od którego by miała istnienie. W I de Caelo et Mundo zaś dowodzi, że niebo jest niezrodzone, ponieważ nie ma czegoś przeciwnego, z któregoby się zrodziło. Stąd jest jasnym, że z jednego ani drugiego nie wynika wniosek, jak tylko ten, że materia i niebo nie zaczęły istnieć przez zrodzenie, jak to niektórzy przyjmowali, zwłaszcza co do nieba. My zaś mówimy, że materia i niebo otrzymały byt przez stworzenie, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej (R. XLV, par. 2).
Odpowiedź na czwarty zarzut. Do pojęcia próżni nie wystarcza takie określenie: to w czym niczego nie ma, lecz wymaga się, by była przestrzeń zdolna do pomieszczenia ciała, w której nie ma ciała, jak wynika z Arystotelesa w IV Physic. cap. I. My zaś mówimy, że przed światem nie było ani miejsca ani przestrzeni.
Odpowiedź na piąty zarzut. Pierwszy motor zawsze był taki sam; pierwsza zaś rzecz poruszająca się nie zawsze była taka, ponieważ zaczęła istnieć, a przedtem jej nie było. Lecz nie było to przez zmianę, a przez stworzenie, które nie jest zmianą, jak powiedziano powyżej (R. XLV par. 2). Stąd wynika, że ten argument, który podaje Arystoteles w VIII Physic. (cap. I) występuje przeciw tym, którzy przyjmowali rzeczy wiecznie się poruszające, lecz nie ruch wieczny, jak wynika z mniemań Anaksagorasa i Empedoklesa (tamże). My zaś twierdzimy, że odkąd rzeczy ruchome zaczęły istnieć, zawsze był ruch.
Odpowiedź na szósty zarzut. Pierwszy działający jest działającym z wolnej woli. I chociaż miał wieczną wolę wytwarzania jakiegoś skutku, jednak nie wytworzył skutku wiecznego. Nie ma też konieczności przypuszczania jakiejś zmiany, nawet ze względu na czas, który istnieje tylko w wyobraźni. Inaczej bowiem należy rozumieć czynnik poszczególny, który jedno przypuszcza a powoduje coś drugiego, a inaczej czynnik powszechny, który wytwarza całość. Czynnik poszczególny wytwarza formę i przypuszcza materię, stąd musi on wprowadzać formę według należytej proporcji do odpowiedniej materii. Stąd odpowiednio się to w nim podnosi, że wprowadza formę w taką materię a nie w inną, z powodu różnic istniejących między materiami. Lecz nie jest rzeczą słuszną mówić to o Bogu, który równocześnie wytwarza materię i formę: lecz odpowiednio się w Nim podnosi, że wytwarza On materię stosowną dla formy i celu. Czynnik zaś poszczególny przypuszcza czas, tak jak i materię. Stąd odpowiednio mówi się o nim, że działa w czasie późniejszym a nie wcześniejszym, stosownie do wyobrażenia następstwa czasu po czasie. Lecz o czynniku powszechnym, który wytwarza rzecz i czas, nie należy mówić, że działa teraz a nie pierwej odnośnie do wyobrażenia czasu po czasie, jakoby czas przypuszczano pierwej od jego czynności, lecz należy tak o nim powiedzieć, że dał swemu skutkowi czasu ile chciał, i według tego jak było odpowiednim dla okazania jego potęgi. Jaśniej bowiem wiedzie świat do poznania twórczej potęgi boskiej, jeśli świat nie był zawsze, niż gdyby był zawsze; jasnym jest bowiem, że każda rzecz, która nie była zawsze, ma przyczynę; lecz nie jest to tak jasnym o tym, co było zawsze.
Odpowiedź na siódmy zarzut. Jak powiedziano w IV Physic. (cap. XI), w czasie jest pierwej i później, o ile pierwej i później jest w ruchu. Stąd początek i koniec należy przyjąć w czasie, tak jak w ruchu. Jeśli zaś założymy, że ruch jest wieczny, jakakolwiek chwila wzięta w ruchu, musi być początkiem i końcem ruchu, to zaś nie jest potrzebnym, jeżeli ruch ma początek. I to samo rozumowanie stosuje się do teraz czasu. I tak jest jasnym, że owo pojęcie chwili teraz, która zawsze jest początkiem i końcem czasu, przypuszcza wieczność czasu i ruchu. Stąd wyprowadza Arystoteles ten dowód w VIII Physic. (cap. I) przeciwko tym, którzy przyjmowali wieczność czasu, lecz zaprzeczali wieczności ruchu.
Odpowiedź na ósmy zarzut. Bóg jest pierwszy od świata co do trwania. Lecz to pierwej nie oznacza pierwszeństwa czasu, lecz wieczności. Albo należy powiedzieć, że oznacza wieczność czasu wyobrażeniowego a nie istniejącego rzeczywiście. Jak na przykład, gdy się mówi ponad niebem nie ma niczego, to ponad oznacza tylko miejsce wyobrażone, odnośnie do tego, że można sobie wyobrazić, iż się dodaje do rozmiarów ciała niebieskiego inne rozmiary.
Odpowiedź na dziewiąty zarzut. Jak skutek wynika z przyczyny działającej z natury odpowiednio do sposobu swej formy, tak podobnie wynika od tego, który działa z wolnej woli odpowiednio do formy, którą on pierwej w umyśle powziął i określił, jak widać z tego co powiedziano powyżej (R. XIX, par. 4, R. XLI, par. 2). Chociaż więc od wieków Bóg był wystarczającą przyczyną świata, nie potrzeba jednak przyjmować, by świat był przez Niego wytworzony, jak tylko o tyle o ile jest w uprzednim określeniu Jego woli, że mianowicie świat ma byt po niebycie, by jaśniej okazywał swego Twórcę.
Odpowiedź na dziesiąty zarzut. Gdy się przyjmie czynność, wynika skutek według wymagania formy, która jest początkiem czynności. W czynnikach zaś działających przez wolę, to co jest powzięte i uprzednio postanowione, przyjmuje się jako formę, która jest początkiem czynności. Z wiecznej zaś czynności Boga nie wynika wieczny skutek, lecz taki, jaki Bóg chciał, mianowicie, aby miał byt po niebycie.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.