Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 46, a. 2

Czy jest artykułem wiary, że świat zaczął istnieć

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie jest artykułem wiary, iż świat zaczął istnieć, lecz wnioskiem, którego można dowieść. Każda bowiem rzecz uczyniona ma początek swego trwania. Lecz można ściśle udowodnić, że Bóg jest przyczyną sprawczą świata, a przyjmowali to także znamienitsi filozofowie. Zatem można wykazać dowodzeniem, że świat zaczął istnieć.

Zarzut drugi. Oprócz tego, jeśli jest koniecznym powiedzieć, że Bóg uczynił świat, to albo z niczego albo z czegoś. Lecz nie z czegoś; gdyż w ten sposób materia świata poprzedzałaby świat; a przeciw temu występują dowody Arystotelesa, który przyjmuje, że niebo jest niezrodzone. Zatem należy powiedzieć, że świat jest uczyniony z niczego. Tak więc ma byt po niebycie. Zatem musiał zacząć istnieć.

Zarzut trzeci. Oprócz tego wszystko co działa przez rozum, działa od jakiegoś początku, jak jest jasnym u wszystkich rzeczy uczynionych. Lecz Bóg działa przez rozum. Zatem działa od jakiegoś początku. Świat więc, który jest Jego skutkiem, nie istniał zawsze.

Zarzut czwarty. Oprócz tego jest rzeczą jasną, że pewne sztuki, jak i zamieszkanie pewnych okolic, zaczęły się w określonym czasie. Lecz tak by nie było, gdyby świat był zawsze. Zatem jest jasnym, że świat nie był zawsze.

Zarzut piąty. Oprócz tego, jest jasnym, że nic nie może być równym Bogu. Lecz gdyby świat był zawsze, dorównałby Bogu co do trwania. Zatem jest pewnym, że świat nie był zawsze.

Zarzut szósty. Oprócz tego, jeśli świat był zawsze, nieskończenie wiele dni poprzedziło dzień obecny. Lecz niepodobna przejść przez nieskończone. Zatem nigdy by się nie doszło do obecnego dnia, a to oczywiście jest fałszywym.

Zarzut siódmy. Oprócz tego, jeśli świat był wieczny i rodzenie było od wieków. Zatem jeden człowiek rodzi drugiego, i tak w nieskończoność. Lecz ojciec jest przyczyną sprawczą syna, jak powiedziano w II Physic. (cap. III). Zatem w przyczynach sprawczych należy postępować w nieskończoność, co odrzuca się w II Metaph. (cap. III).

Zarzut ósmy. Oprócz tego, jeżeli świat i rodzenie było zawsze, była poprzednio nieskończoność ludzi. Lecz dusza ludzka jest nieśmiertelna, zatem nieskończona ilość dusz ludzkich istniałaby teraz, a to jest niemożliwe. Zatem można wiedzieć na pewno, że świat zaczął istnieć, a nie tylko z wiary uważa się to za prawdę.

Lecz przeciwnie, artykułów wiary dowieść nie można, skoro wiara odnosi się do rzeczy niewidzialnych, jak powiedziano (Hbr 11, 1). Lecz jest artykułem wiary, że Bóg jest Stwórcą świata, tak, że świat zaczął istnieć, mówimy bowiem (w Symbolu nicejskim) wierzę w jednego Boga i t. d. I znowu mówi Grzegorz w Homil. I do Ezech., że Mojżesz prorokował o przeszłości, mówiąc: Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię, a w tym podaje się, że świat jest nowy. Zatem o nowości świata wie się tylko z objawienia. Stąd nie można tego wykazać dowodzeniem.

Odpowiadam, że wie się tylko z wiary, że świat nie istniał zawsze, i nie można tego wykazać dowodzeniem, jak to także powiedziano powyżej (R. XXXII, par. 1) o tajemnicy Trójcy. A przyczyna tego leży w tym, że nowości świata nie można dowieść ze strony samego świata. Początkiem bowiem dowodzenia jest istotność rzeczy (czym coś jest). Każda rzecz zaś co do pojęcia swego gatunku abstrahuje od tu i teraz, dlatego się mówi (Arist. Analyt. Poster. l. I c. XXXI), że pojęcia powszechne są wszędzie i zawsze. Stąd nie można dowieść, by człowieka, lub nieba, lub kamienia nie było zawsze. Podobnie także ze strony przyczyny działającej, która działa przez wolę. Woli Boga bowiem nie można badać rozumem, chyba co do tego, czego Bóg musi chcieć z absolutną koniecznością; lecz do tych rzeczy nie należy to, co Bóg chce odnośnie do stworzeń, jak powiedziano (R. XIX, par. 3). Może zaś wola boża być okazana człowiekowi przez objawienie, na którym się wiara wspiera. Stąd to, że świat zaczął istnieć, jest przedmiotem wiary, a nie można tego dowieść, ani tego wiedzieć. A pożytecznym jest na to zwrócić uwagę, aby może ktoś, odważając się dowodzić tego co należy do wiary, nie wprowadzał dowodów nieprzekonujących, które by dały sposobność do ośmieszania niewiernym, myślącym, że my dla takich powodów wierzymy w to, co należy do wiary.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Jak mówi Augustyn w XI de Civ. Dei (cap. IV), było dwojakie zdanie filozofów, którzy przyjmowali wieczność świata. Niektórzy bowiem przyjmowali, że substancja świata nie jest od Boga, a to jest błąd nie do zniesienia, i dlatego odpada z konieczności. Niektórzy zaś, tak przyjęli wieczność świata, że jednak mówili, iż Bóg go uczynił. Nie chcą bowiem świata mieć w czasie, lecz z początku jego stworzenia, tak, by jakimś trudnym do zrozumienia sposobem, był zawsze uczyniony. To zaś, w jaki sposób rozumieją, znaleźli, jak mówi tenże w X de Civ. Dei cap. XXXI. Jak bowiem, powiadają, gdyby noga od wieczności była zawsze w prochu, zawsze pozostawałby ślad, o którym nikt by nie wątpił, że uczynił go stąpający, tak i świat był zawsze, ponieważ istniał zawsze ten, który go uczynił. I by to zrozumieć, należy rozważyć, że przyczyna sprawcza, która działa przez ruch, z konieczności wyprzedza co do czasu swój skutek, ponieważ skutek jest tylko w kresie działania, wszelki zaś czynnik musi być początkiem czynności. Lecz jeśli czynność jest chwilowa, a nie postępująca, nie potrzeba by czyniący był co do trwania pierwej, niż rzecz uczyniona, jak to jest jasnym przy oświeceniu. Stąd mówią, że nie wynika koniecznie, jeśli Bóg jest czynną przyczyną świata, by był wcześniejszy od świata co do trwania; stworzenie bowiem, przez które świat wytworzył, nie jest zmianą postępującą, jak powyżej powiedziano (R. XLV, par. 2).

Odpowiedź na drugi zarzut. Ci którzy twierdzili, że świat jest wieczny, mówili, że go Bóg uczynił z niczego, nie, by był uczyniony po niczym, według tego jak my to rozumiemy pod imieniem stworzenia, lecz ponieważ nie jest uczyniony z czegoś. I w ten sposób też nie odrzucają niektórzy z nich nazwy stwarzania, jak to widać u Avicenny w jego Metafizyce (tract. IX, cap. IV).

Odpowiedź na trzeci zarzut. To jest dowód Anaksagorasa, który przyjmuje się w III Physic. (cap. IV). Lecz wniosek z niego nie jest konieczny, chyba o rozumie, który rozważając bada, co należy czynić, a to jest podobne do ruchu. Takim zaś jest rozum ludzki, a nie boski, jak to widać powyżej (R. XIV, par. 7).

Odpowiedź na czwarty zarzut. Ci, którzy przyjmują wieczność świata, przyjmują, że jakaś okolica nieskończoną ilość razy się zmieniała z niezamieszkałej w zamieszkałą i na odwrót. I podobnie przyjmują, że sztuki z powodu różnych zniszczeń i przypadków, nieskończoną ilość razy wynajdywano i znowu ulegały zniszczeniu. Stąd mówi Arystoteles w księdze Meteor. (lib. I, c. XIV), że jest śmiesznym, by z takich zmian poszczególnych wyciągać zdanie o nowości całego świata.

Odpowiedź na piąty zarzut. Choćby nawet świat był zawsze, jednak nie równałby się Bogu co do wieczności, jak mówi Boecjusz przy końcu de Consol. (lib. V, prosa VI), ponieważ byt boży, jest to byt cały równocześnie, bez następstwa, nie można zaś tego powiedzieć o świecie.

Odpowiedź na szósty zarzut. Przejście rozumie się zawsze od terminu do terminu. Jakikolwiek zaś się znaczy dzień przeszły, od niego aż do obecnego jest skończona ilość dni, które można było przejść. Zarzut zatem tak postępuje, jak gdyby, przyjąwszy terminy skrajne, było nieskończenie wiele terminów pośrednich.

Odpowiedź na siódmy zarzut. W przyczynach sprawczych nie można wprost postępować w nieskończoność; jak na przykład, gdyby przyczyny, które wprost są potrzebne do jakiegoś skutku, mnożono w nieskończoność; jak na przykład, gdyby laska poruszała kamień a ręka laskę i tak w nieskończoność. Lecz przypadłościowo postępować w nieskończoność w przyczynach działających nie uważa się za coś niemożliwego, jak na przykład, gdyby wszystkie przyczyny, które się mnoży w nieskończoność, stanowiły łańcuch tworzący jedną tylko przyczynę, lecz mnożenie ich odbywałoby się przypadłościowo, jak na przykład artysta pracuje wieloma przypadłościowo młotkami, ponieważ jeden za drugim się łamie. Przydarza się więc temu młotkowi, że działa po czynności drugiego młotka. I podobnie przydarza się temu człowiekowi, o ile rodzi, że jest zrodzony od drugiego, rodzi bowiem jako człowiek, a nie o ile jest synem drugiego człowieka, wszyscy bowiem ludzie rodzący mają jeden stopień w przyczynach sprawczych, mianowicie stopień poszczególnego rodzącego. Stąd nie jest niemożliwym, by człowiek rodził się z człowieka w nieskończoność. Byłoby zaś niemożliwym, gdyby rodzenie tego człowieka zależało od tego człowieka, i od ciała pierwotnego, i od słońca i tak w nieskończoność.

Odpowiedź na ósmy zarzut. Ci którzy przyjmują wieczność świata, wielorako unikają tego dowodzenia. Jedni bowiem nie uważają za niemożliwe, by istniała nieskończoność dusz w czynie, jak wynika z Metafizyki Algazela (lib. I, tract. 1, c. XI), który mówił, że to jest nieskończone przypadłościowo. Lecz przeciwieństwo tego wykazano powyżej (R. VII, par. 4). Inni znowu mówią, że dusza rozkłada się wraz z ciałem. Inni zaś, że ze wszystkich dusz pozostanie tylko jedna. Inni zaś, jak mówi Augustyn (Serm. ad Populum c. CXLI) przyjmowali dlatego koło dusz, to znaczy że dusze odłączone od ciała po upływie określonego czasu na nowo powrócą do ciał. O wszystkich tych rzeczach jest mowa w paragrafach następnych. Należy jednak rozważyć, że ten argument odnosi się tylko do przedmiotu poszczególnego. Stąd mógłby ktoś powiedzieć, że świat był wieczny, lub może tylko jakieś stworzenie, jak anioł, nie zaś człowiek. My zaś rozumiemy to powszechnie, czy jakieś stworzenie było od wieków.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.