I, q. 47, a. 1
Czy wielość rzeczy i rozróżnienie pochodzi od Boga
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że wielość rzeczy i ich rozróżnienie nie jest od Boga. Jedno bowiem czyni naturalnie zawsze jedno. Lecz Bóg jest najbardziej jeden, jak widać z tego co powyżej się powiedziało (R. XI, par. 4). Zatem sprawia tylko jeden skutek.
Zarzut drugi. Oprócz tego, to co jest odwzorowaniem, upodabnia się do swego wzoru. Lecz Bóg jest przyczyną wzorową swego skutku, jak powiedziano powyżej (R. XLIV, par. 3). Zatem skoro Bóg jest jeden, skutek jego jest tylko jeden, a nie rozróżniony.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, rzeczy skierowane do celu są do celu proporcjonalne. Lecz cel stworzenia jest jeden, mianowicie dobroć boża, jak okazano powyżej (tamże, par. 4). Zatem skutek Boga jest tylko jeden.
Lecz przeciwnym jest, co powiedziano w Ks. Rodzaju (Rdz 1, 4. 7), że Bóg rozróżnił światło od ciemności i oddzielił wody od wód. Zatem rozróżnienie i wielość rzeczy jest od Boga.
Odpowiadam, że różni rozmaicie oznaczali przyczynę rozróżnienia rzeczy. Jedni bowiem przypisywali ją materii, czy to samej, czy wraz z działającym. Samej materii mianowicie, jak Demokryt i wszyscy starożytni filozofowie przyrody, którzy przyjmowali tylko przyczynę materialną; według nich rozróżnienie rzeczy pochodzi od przypadku, wynikającego z ruchu materii. Rozróżnienie zaś i wielość rzeczy przypisał materii w połączeniu z działającym Anaksagoras, który przyjmował, że rozum rozróżnia rzeczy, wybierając z materii to, co było zmieszane. Lecz to zdanie nie może się utrzymać z dwóch powodów. Po pierwsze mianowicie, ponieważ wykazano powyżej (R. XLIV, par. 2), że także materię Bóg stworzył. Stąd trzeba i rozróżnienie, jeśli jest jakieś ze strony materii, sprowadzić do wyższej przyczyny. Po drugie, ponieważ materia jest dla formy, a nie naodwrót. Rozróżnienie zaś rzeczy odbywa się przez formy właściwe. Nie ma zatem rozróżnienia w rzeczach z powodu materii; lecz raczej naodwrót w materii stworzonej jest brak formy, by można ją stosować do różnych form.
Inni zaś przypisywali rozróżnienie rzeczy czynnikom drugorzędnym. Jak na przykład Awicenna, (Metaph. tr. IX, cap. IV), który powiedział, że Bóg, rozumiejąc siebie, wytworzył pierwszą inteligentną substancję, w której, ponieważ ona nie jest swoim bytem, z konieczności zachodzi złożenie z możności i czynu, jak to poniżej będzie jasnym (R. L, par. 2). Tak więc pierwsza substancja umysłowa, o ile rozumie pierwszą przyczynę, wytwarza drugą substancję umysłową, o ile zaś rozumie siebie odnośnie do tego, że jest w możności, wytwarza ciało niebieskie, które porusza; o ile zaś rozumie siebie odnośnie do tego, co ma w sobie czynu, wytwarza duszę nieba. Lecz to zdanie nie może się ostać z dwóch powodów. Po pierwsze mianowicie, ponieważ wykazano powyżej (R. XLV, par. 5), że stwarzać należy jedynie do Boga. Stąd te rzeczy, które mogą być spowodowane tylko przez stwarzanie, wytwarza sam Bóg, a nimi są wszystkie te, które nie podlegają rodzeniu i rozkładowi. Po drugie, ponieważ według tego mniemania, powszechność rzeczy nie pochodziłaby z zamiaru pierwszego czynnika, lecz ze zespolenia się wielu przyczyn działających. O takim skutku zaś mówimy, że pochodzi od przypadku. Tak więc doskonałość wszechświata, polegająca na rozróżnieniu rzeczy, pochodziłaby od przypadku, a to jest niemożliwym.
Stąd należy powiedzieć, że rozróżnienie rzeczy i wielość pochodzi z zamiaru pierwszego czynnika, którym jest Bóg. Wytworzył bowiem rzeczy w bycie, by udzielić swej dobroci stworzeniom i by one ją przedstawiały. A ponieważ nie może ona dostatecznie być przedstawioną przez jedno stworzenie, wytworzył wiele stworzeń i różne, by, czego brak jednemu dla przedstawienia dobroci bożej, uzupełniało się z drugiej, dobroć bowiem, która w Bogu jest pojedyncza i jednorodna, w stworzeniach jest wieloraka i rozdzielona. Stąd doskonalej uczestniczy w dobroci bożej i przedstawia ją cały wszechświat niż jakiekolwiek jedno stworzenie. A ponieważ z mądrości bożej jest przyczyna rozróżnienia rzeczy, dlatego mówi Mojżesz, że rzeczy zostały rozróżnione słowem Boga, a tym jest pojęcie mądrości. I o tym właśnie mówi ks. Rodzaju (Rdz 1, 3-4): rzekł Bóg: Niech się stanie światłość. I przedzielił światłość od ciemności.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Czynnik naturalny działa przez formę, przez którą istnieje, a która jest tylko jedna dla każdej rzeczy, i dlatego sprawia tylko jedno. Czynnik wolnościowy zaś, którym jest Bóg, jak wykazano powyżej (R. XIX, par. 4), działa przez formę poczętą w Jego rozumie. Skoro więc nie sprzeciwia się jedności i pojedynczości Boga, by wiele rozumiał, jak wykazano powyżej (R. XV, par. 1), pozostaje, że, choć jest jednym, może czynić liczne rzeczy.
Odpowiedź na drugi zarzut. Rozumowanie to byłoby słusznym, gdyby się odnosiło do rzeczy odwzorowanej, która wzór doskonale przedstawia, a która się mnoży tylko materialnie. Stąd obraz niestworzony, który jest doskonały, jest tylko jeden. Lecz żadne stworzenie nie przedstawia doskonale pierwszego wzoru, którym jest istotność boża. I dlatego może być przedstawiona przez wiele rzeczy. A jednak odnośnie do tego, że idee nazywają się wzorowe, wielości rzeczy odpowiada w umyśle bożym wielość idei.
Odpowiedź na trzeci zarzut. W rzeczach spekulatywnych środek dowodzenia, który doskonale wniosku dowodzi, jest tylko jeden, lecz prawdopodobnych środków dowodzenia jest wiele. I podobnie w rzeczach odnoszących się do działania; gdy to co jest skierowane do celu dorównuje, że tak powiem celowi, wystarczy, żeby było tylko jedno. Lecz stworzenie nie ma się w ten sposób do celu, którym jest Bóg. Stąd potrzeba było powielenia stworzeń.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.