Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 47, a. 2

Czy nierówność rzeczy jest od Boga

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nierówność rzeczy nie jest od Boga, jest bowiem własnością najlepszego, by wydawał rzeczy najlepsze. Lecz między rzeczami najlepszymi jedna nie jest większą od drugiej. Zatem jest właściwym Bogu, który jest najlepszy, by wszystkie rzeczy czynił równe.

Zarzut drugi. Oprócz tego, równość jest skutkiem jedności, jak powiedziano w V Metaph. Lecz Bóg jest jeden. Zatem uczynił wszystkie rzeczy równe.

Zarzut trzeci. Oprócz tego, jest obowiązkiem sprawiedliwości dawać rzeczy nierówne nierównym. Lecz Bóg jest sprawiedliwy we wszystkich swych dziełach. Skoro więc przed Jego działaniem, które udziela rzeczom bytu, nie przypuszcza się jakiejś nierówności rzeczy, wydaje się, że uczynił wszystko równe.

Lecz przeciwnym jest co powiedziano w (Syr 33, 7-8): Czemu dzień przewyższa dzień i światłość także światłość, i jeden rok drugi i słońce słońce? Rozdzielone są umiejętnością Pańską.

Odpowiadam, że Orygenes chcąc usunąć twierdzenie tych, którzy rozróżnienie rzeczy przyjmowali na podstawie przeciwieństwa pierwiastków dobra i zła, twierdził, (Peri Arch. l. I, cap. VI), że z początku Bóg wszystko stworzył równe. Mówi bowiem, że Bóg najpierw stworzył tylko stworzenia rozumne, i wszystkie równe; a w tych najpierw powstała nierówność z wolnej woli, przez to, że jedni mniej lub więcej zwrócili się do Boga, a drudzy mniej lub więcej się od Boga odwrócili. Te więc stworzenia rozumne, które przez wolną wolę się zwróciły do Boga, zostały wywyższone do różnych chórów anielskich, stosownie do różnych zasług. Te zaś, które się od Boga odwróciły, są związane z różnymi ciałami, odpowiednio do różnych grzechów, i mówi, że to jest przyczyną stworzenia i różności ciał. Lecz według tego, ogół stworzeń cielesnych nie byłby na to, by dobroć Boga udzielała się stworzeniom, ale dla ukarania grzechu. A to jest przeciwnym temu, co powiedziano w ks. Rodzaju (Rdz 1, 31): widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił i były bardzo dobre. Augustyn zaś mówi w XI de Civ. Dei (R. XXIII): Cóż może być głupszego od powiedzenia, że budowniczy Bóg dał to słońce, by było jednym w jednym świecie, nie dla ozdobienia piękności lub dla pożytku rzeczy cielesnych; lecz, że to raczej stało się dlatego, że jedna dusza tak zgrzeszyła? I tak, gdyby sto dusz zgrzeszyło, miałby ten świat sto słońc.

I dlatego należy powiedzieć, że jak mądrość boża jest przyczyną rozróżnienia rzeczy, tak i nierówności. A to tak się tłumaczy. Znachodzi się bowiem w rzeczach dwojakie rozróżnienie, jedno formalne, w tych, które się różnią gatunkiem, drugie zaś materialne, w tych, które się różnią tylko liczbą. Skoro zaś materia jest dla formy, rozróżnienie materialne jest dla formalnego. Stąd widzimy, że w rzeczach niezniszczalnych jest tylko jeden osobnik jednego gatunku, ponieważ gatunek wystarczająco zachowuje się w jednym. W rzeczach zaś zrodzonych i zniszczalnych, dla zachowania gatunku jest wiele osobników jednego gatunku. A z tego jest jasnym, że główniejszym jest rozróżnienie formalne niż materialne. Rozróżnienie zaś formalne wymaga zawsze nierówności; ponieważ, jak powiedziano w VIII Metaph. (l. VII, c. III), formy rzeczy są jak gdyby liczbami, w których gatunki zmieniają się przez dodanie lub odjęcie jedności. Stąd wydaje się, że w rzeczach przyrody gatunki uporządkowane są stopniami, na przykład jak ciała mieszane doskonalsze są od pierwiastków, a rośliny od ciał mineralnych, a zwierzęta od roślin, a ludzie od innych zwierząt, a w poszczególnych spośród nich znachodzi się jeden gatunek doskonalszy od drugiego. Jak więc mądrość boża jest przyczyną rozróżnienia rzeczy, dla doskonałości wszechświata, tak i nierówności. Nie byłby bowiem wszechświat doskonałym, gdyby w rzeczach znachodził się tylko jeden stopień dobroci.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Jest właściwością czynnika najlepszego, wywoływać skutek, który w całości jest najlepszy, jednak nie by każdą część całości czynił bezwzględnie najlepszą, ale najlepszą w proporcji do całości; usunęłoby się bowiem dobroć zwierzęcia, gdyby każda jego część posiadała godność oka. Tak więc i Bóg uczynił wszechświat jako całość najlepszym, odpowiednio do sposobu stworzenia, nie zaś poszczególne stworzenia, lecz jedno lepsze od drugiego. I dlatego mówi się o poszczególnych stworzeniach, ks. Rodzaju (Rdz 1, 4): I ujrzał Bóg światłość, że była dobra, i podobnie o poszczególnych. Lecz o wszystkich razem się mówi (w. 31): widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił i były bardzo dobre.

Odpowiedź na drugi zarzut. Pierwszym co pochodzi od jedności jest równość i następnie przychodzi wielość. I dlatego od Ojca, któremu według Augustyna (De Doctr. Christ, l. I, c. V) przypisuje się jako swoistą właściwość jedność, pochodzi Syn, któremu przypisuje się jako swoistą właściwość równość, i następnie stworzenie, któremu odpowiada nierówność. Lecz jednak także stworzenia uczestniczą w pewnej równości, mianowicie stosunku.

Odpowiedź na trzeci zarzut. To jest właśnie rozumowanie, które powodowało Orygenesem, lecz ono ma znaczenie tylko przy rozdawaniu nagród, których nierówność zależy od nierówności zasług. Lecz w ustanowieniu rzeczy nie ma nierówności części, odnośnie do jakiejkolwiek nierówności poprzedzającej, czy to zasług, czy też rozłożenia materii, lecz dla doskonałości całości. Widać to także w dziełach sztuki. Nie dlatego bowiem różni się dach od fundamentu, że posiada inną materię, lecz dlatego, by doskonałość domu wyniknęła z rozmaitości jego części, wyszukuje artysta różnoraki materiał i gdyby mógł, toby go zrobił.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.