I, q. 48, a. 1
Czy zło jest jakąś naturą
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że zło jest jakąś naturą. Każdy bowiem rodzaj jest jakąś naturą. Lecz zło jest jakimś rodzajem, mówi się bowiem w Praedicam. (cap. 8), że dobro i zło nie są w rodzaju, lecz są rodzajami innych. Zatem zło jest pewną naturą.
Zarzut drugi. Oprócz tego każda różnica stanowiąca jakiś gatunek jest jakąś naturą. Zło zaś jest różnicą stanowiącą gatunek w rzeczach odnoszących się do moralności. Różni się bowiem gatunkowo zły nałóg od dobrego, jak na przykład hojność od skąpstwa. Zatem zło oznacza jakąś naturę.
Zarzut trzeci. Oprócz tego każda z dwu rzeczy przeciwnych jest jakąś naturą. Lecz zło i dobro nie przeciwstawiają się jako brak i stan, lecz jako przeciwieństwa, jak dowodzi Filozof w Praedicam. (tamże n. 7), przez to, że między dobrem i złem jest coś pośredniego, a ze złego może być powrót do dobrego. Zatem zło oznacza pewną naturę.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, czego nie ma, to nie działa. Lecz zło działa, ponieważ psuje dobro. Zatem zło jest pewnym bytem i pewną naturą.
Zarzut piąty. Oprócz tego, nic nie należy do doskonałości wszechświata, jak tylko to, co jest bytem i jakąś naturą. Lecz zło należy do doskonałości wszechświata, mówi bowiem Augustyn w Enchirid. cap. 10, że ze wszystkich rzeczy jest utworzona podziwu godna piękność wszechświata, w którym także to, co się zwie złem, dobrze uporządkowane i na swoim miejscu złożone, doskonalej podnosi dobro. Zatem zło jest jakąś naturą.
Lecz przeciwnym jest co mówi Dionizy w 4 cap. de Div. Nom. Zło nie jest bytem ani dobrem.
Odpowiadam, że jedno przeciwstawne poznaje się przez drugie, jak ciemności przez światło. Stąd i to, czym jest zło, należy poznawać z pojęcia dobra. Powiedzieliśmy zaś powyżej (R. 5, par. 1), że dobrem jest wszystko to, co jest pożądalne, i tak skoro każda natura pożąda swego bytu i swej doskonałości, trzeba powiedzieć, że byt i doskonałość każdej natury zawiera pojęcie dobroci. Stąd być nie może, by zło oznaczało jakiś byt, albo jakąś formę, czy naturę. Wynika więc koniecznie, że pod imieniem zła oznacza się jakiś brak dobra. I o tyle się mówi, że zło ani nie jest bytem ani dobrem, ponieważ, skoro byt jako taki jest dobrem, tym samym usunięcie jednego prowadzi za sobą usunięcie drugiego.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Arystoteles mówi w tym miejscu trzymając się zdania Pytagorejczyków, którzy uważali, że zło jest pewną naturą, i dlatego przyjmowali rodzaje: dobro i zło. Zwykł był bowiem Arystoteles, zwłaszcza w swych dziełach traktujących o logice, podawać przykłady, które za jego czasów były prawdopodobne, według mniemania niektórych filozofów. Albo należy powiedzieć, jak mówi Filozof w 10 Metaph., że pierwszym rodzajem przeciwności jest stan i brak, ponieważ mianowicie sprawdza się we wszystkich rzeczach przeciwnych, skoro zawsze jedno z przeciwieństw jest niedoskonałe w stosunku do drugiego; jak czarne odnośnie do białego, a gorzkie odnośnie do słodkiego. I o tyle nazywa się dobro i zło rodzajami, nie wprost, lecz przeciwieństw, ponieważ jak każda forma mieści w sobie ideę dobra, tak każdy brak, jako taki, mieści w sobie ideę zła.
Odpowiedź na drugi zarzut. Dobro i zło są różnicami stanowiącymi tylko w rzeczach odnoszących się do moralności, które otrzymują gatunek z celu, będącego przedmiotem woli, od której zależą rzeczy odnoszące się do moralności. A ponieważ dobro zawiera pojęcie celu, dlatego dobro i zło są w rzeczach moralności różnicami gatunkowymi, dobro samo przez się, a zło o ile jest usunięciem należnego celu. Usunięcie należnego celu nie stanowi jednak gatunku w rzeczach odnoszących się do moralności, jak tylko o tyle, o ile się je dołącza do celu nienależnego, jak na przykład i w rzeczach przyrody nie znachodzi się braku formy substancjalnej, jak tylko o tyle, o ile jest dodaną do innej formy. Tak więc zło, które jest różnicą stanowiącą gatunek w rzeczach odnoszących się do moralności, jest pewnym dobrem, złączonym z brakiem innego dobra; jak jest celem nieumiarkowanego nie tyle być pozbawionym dobra rozumu, ale przyjemność zmysłu wbrew porządkowi nakazanemu przez rozum. Stąd zło nie jest różnicą stanowiącą gatunek, o ile jest złem, lecz tylko ze względu na dobro z nim połączone.
I przez to także jasną jest odpowiedź na trzeci zarzut. Tam bowiem mówi Filozof o dobrem i złem, o ile znachodzą się one w rzeczach odnoszących się do moralności. W ten sposób bowiem między dobrem i złem znajduje się coś pośredniego, o ile dobrem nazywa się to, co się stosuje do należytego porządku. Złem zaś to, co nie tylko się temu porządkowi sprzeciwia, lecz także jest drugiemu szkodliwe. Stąd mówi Filozof w 4 Ethic, cap. 1, że marnotrawca jest wprawdzie głupim, lecz nie złym. I od tego także zła, które odnosi się do moralności, można powrócić do dobrego, nie zaś od każdego zła. Ze ślepoty bowiem nie może być powrotu do widzenia, choć przecież ślepota jest pewnym złem.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Trojako się mówi, że coś działa. W pierwszy sposób formalnie, jak gdy mówimy, że białe bieli. I tak mówi się, że zło, nawet gdy się je pojmuje jako brak, psuje dobro, ponieważ jest samym zepsuciem czyli brakiem dobra. W drugi sposób mówi się, że coś działa jak przyczyna sprawcza, jak na przykład, gdy malarz bieli ścianę. Trzecim sposobem, w znaczeniu przyczyny celowej; jak się mówi, że cel sprawia coś, poruszając przyczynę sprawczą. Tymi zaś dwoma sposobami, zło nie działa czegoś samo przez się, to znaczy o ile jest jakimś brakiem, lecz o ile dołącza się do niego dobro, każde bowiem działanie jest od jakiejś formy, a wszystko, czego się pożąda jako celu, jest pewną doskonałością. I dlatego, jak mówi Dionizy, w 4 cap. De Div. Nom., zło ani nie działa, ani się go nie pożąda, jak tylko na mocy dobra dodanego, samo przez się zaś jest nieskończone i poza wolą i zamiarem.
Odpowiedź na piąty zarzut. Jak powiedziano powyżej (R. 2, par. 1 i 3) części wszechświata są do siebie nawzajem przyporządkowane, odnośnie do tego, że jedna na drugą działa i jest celem drugiej i wzorem. Te rzeczy zaś jak powiedziano, mogą przydarzać się złu, tylko ze względu na dobro doń dołączone. Stąd zło nie należy ani do doskonałości wszechświata, ani nie jest objęte porządkiem wszechświata, jak tylko przypadłościowo, to znaczy ze względu na dobro dołączone.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.