Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 49, a. 1

Czy dobro może być przyczyną zła

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że dobro nie może być przyczyną zła. Powiedziano bowiem (Mt 7, 18): Nie może drzewo dobre owoców złych rodzić.

Zarzut drugi. Oprócz tego jedno z przeciwieństw nie może być przyczyną drugiego. Zło zaś jest przeciwieństwem dobra. Zatem dobro nie może być przyczyną zła.

Zarzut trzeci. Oprócz tego skutek niedoskonały pochodzi tylko od przyczyny niedoskonałej. Lecz zło, jeśli ma przyczynę, jest skutkiem niedoskonałym. Zatem ma przyczynę niedoskonałą. Lecz wszystko co jest niedoskonałe, jest złe. Zatem przyczyną zła jest tylko zło.

Zarzut czwarty. Oprócz tego mówi Dionizy w IV rozdz. De Div. Nom., że zło nie ma przyczyny. Zatem dobro nie jest przyczyną zła.

Lecz przeciwnym jest co mówi Augustyn w Contra Iulianum lib. I, cap. IX: Nie było w ogóle niczego, skądby mogło powstać zło, chyba z dobra.

Odpowiadam, że należy powiedzieć, iż każde zło ma jakąś przyczynę. Zło bowiem jest brakiem dobra, które jest naturalne dla jakiejś rzeczy i które mieć powinna. To zaś, że coś odstępuje od swego naturalnego i należytego usposobienia, może pochodzić tylko z jakiejś przyczyny, która prze rzecz poza jej usposobienie; ciężkie bowiem nie porusza się w górę, chyba przez coś dającego impuls, ani też czynnik nie słabnie w swej czynności, jak tylko z powodu jakiejś przeszkody. Być zaś przyczyną może się stosować tylko do dobra; nic bowiem nie może być przyczyną, tylko o ile jest bytem, każdy zaś byt, jako taki jest dobrem. I jeśli będziemy rozważać szczególne rodzaje przyczyn, czynnik i forma i cel wprowadzają pewną doskonałość, która należy do pojęcia dobra; lecz i materia, o ile jest możnością do dobra, ma pojęcie dobra. I to, że dobro jest przyczyną zła na sposób przyczyny materialnej, jasnym jest już z tego co powiedziano powyżej; wykazano bowiem (R. XLVIII, par. 3), że dobro jest podmiotem zła. Przyczyny zaś formalnej zło nie ma; lecz jest ono raczej pozbawieniem formy. I podobnie nie ma też przyczyny celowej; lecz raczej jest pozbawieniem przyporządkowania do należnego celu; nie tylko bowiem cel mieści w sobie pojęcie dobra, lecz także to co pożyteczne, które się kieruje do celu. Zło zaś posiada przyczynę działającą na sposób przyczyny sprawczej; jednak nie wprost, lecz przypadłościowo.

Aby to pokazać, należy wiedzieć, że inaczej zło jest powodowane w czynności a inaczej w skutku. W czynności mianowicie zło jest powodowane brakiem jednego z pierwiastków działania, czy to głównego czynnika, czy to czynnika służącego za narzędzie, jak na przykład brak w ruchu zwierzęcia może się przydarzyć albo z powodu ułomności władzy ruchu, jak na przykład u dzieci, albo tylko dla niedołężności narzędzia, jak u chromych. Zło zaś w jakiejś rzeczy, jest powodowane czasem mocą czynnika, jednak nie jakoby to zło było właściwym skutkiem czynnika, czasami zaś z powodu braku jakiegoś czy to w czynniku, czy w materii. Mianowicie mocą lub doskonałością czynnika, gdy z konieczności z formy zamierzonej przez czynnik wynika pozbawienie innej formy; jak na przykład za formą ognia idzie pozbawienie formy powietrza lub wody. Jak więc im ogień byłby doskonalszy w swej mocy, tym doskonalej wyciska swą formę, tak też tym doskonalej niszczy to co przeciwne, stąd zło i rozkład powietrza i wody pochodzi z doskonałości ognia. Lecz to jest przypadłościowo, ponieważ ogień nie zamierza wody pozbawić formy, lecz wprowadzić własną formę, lecz to czyniąc, powoduje i tamto przypadłościowo. Lecz jeśli jest brak w skutku właściwym ognia, na przykład, że niedostatecznie ogrzewa, jest to albo z powodu niedoskonałości czynności, co się sprowadza do niedostatku jakiegoś początku, jak to powiedziano, albo z niedyspozycji materii, która nie przyjmuje czynności ognia działającego. Lecz i to samo, że jest bytem niedoskonałym, jest tylko przypadłościowym dla dobra, którego własnością wprost jest działanie. Stąd jest prawdą, że zło żadnym sposobem nie ma przyczyny, jak tylko przypadłościowo. W ten tedy sposób dobro jest przyczyną zła.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Jak mówi Augustyn w Contra Iulian. (jak powyżej) złym drzewem nazywa Pan złą wolę, a dobrym drzewem, dobrą wolę. Z dobrej woli zaś nie powstaje czyn zły moralnie, skoro właśnie według dobrej woli osądza się, że czyn moralny jest dobry. Lecz samo poruszenie złej woli jest powodowane przez stworzenie rozumne, które jest dobre. I w ten sposób jest przyczyną zła.

Odpowiedź na drugi zarzut. Dobro nie jest przyczyną owego zła, które mu jest przeciwne, lecz jakiegoś innego; jak dobroć ognia powoduje zło wody, a człowiek dobry co do swej natury jest przyczyną moralnie złego czynu. A to właśnie jest przypadłościowo, jak powiedziano (w corpus paragrafu). Przytrafia się zaś także, że jedno z przeciwieństw jest przyczyną drugiego przypadłościowo; jak na przykład zewnętrzne otaczające zimno ogrzewa, o ile ciepło wciąga się do środka.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Zło ma przyczynę niedoskonałą w rzeczach zależących od woli inaczej niż w rzeczach naturalnych. Czynnik bowiem naturalny sprawia swój skutek taki, jakim jest sam, chyba, że coś zewnętrznego mu przeszkadza; i to właśnie jest dla niego jakąś niedoskonałością. Stąd nigdy nie wynika zło w skutku, jeśli uprzednio nie istnieje inne zło w czynniku lub materii, jak powiedziano (w corpus paragrafu). Lecz w rzeczach zależnych od woli, niedoskonałość czynności pochodzi od woli niedoskonałej w czynie, o ile w czynie nie poddaje się swemu prawu. Ta jednak niedoskonałość nie jest winą, lecz wina wynika stąd, że działa z tą niedoskonałością.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Zło nie ma przyczyny samo przez się, lecz tylko przypadłościowo, jak powiedziano (tamże).

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.